Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa

4. U kobiet umożliwiają i zapewniają inplantację, czyli zagnieżdżenie oraz rozwój zarodka, a potem płodu, wreszcie poród (są więc niezbędne do realizacji ciąży i porodu).

5. Zapewniają ciągłość gatunku na Ziemi.

6. Komórki płciowe, przy udziale chromosomów - przekazują cechy rodzicielskie potomstwu.

7. Umożliwiają odczuwanie doznań seksualnych, a tym samym realizację i spełnienie życia seksualnego, co wiąże się z potrzebami oraz funkcjami biologicznymi, wyższymi psychicznymi, moralnymi i społecznymi.

Układ rozrodczy męski

Układ płciowy męski obejmuje narządy zewnętrzne i wewnętrzne. Do męskich narządów płciowych zewnętrznych zalicza się: mosznę i prącie. Do narządów płciowych męskich wewnętrznych należą: 2 jądra, 2 najądrza, 2 nasieniowody, 1 gruczoł krokowy, 2 pęcherzyki nasienne, 2 przewody wytryskowe i 2 gruczoły opuszkowo-cewkowe.

Prącie (penis) to męski narząd kopulacyjny, kształtu walcowatego, pokryty skórą bez podściółki tłuszczowej. Jest organem moczowo-płciowym, czyli wyprowadzającym na zewnątrz mocz i nasienie – ejakulat. Skóra u nasady prącia może być pokryta włosami. Obwód prącia w stanie spoczynku waha się w granicach 8-9 cm, w stanie wzwodu – 10,5-14 cm. Długość prącia w stanie spoczynku wynosi 8-11 cm, a w czasie wzwodu – 14-18 cm, przeciętnie 16-17 cm.

Skóra prącia jest cienka, szybko wysychająca, łatwo ulegająca uszkodzeniu, ale równocześnie wykazująca zdolność szybkiej regeneracji. Po wewnętrznej stronie skóry prącia leży luźna tkanka łączna właściwa oraz miocyty gładkie, których napięcie reguluje (dostosowuje) stopień napięcia skóry. Wzwód prącia powoduje rozkurcz miocytów podskórnych i łatwe rozciągnięcie skóry, stosowne do wielkości prącia. Zwiotczenie prącia powoduje przykurcz miocytów podskórnych, przez co kurczy się skóra, dostosowując swą wielkość do prącia. Skóra jest łatwo przesuwalna i prześwitująca, przez co widać powierzchniowe naczynia krwionośne prącia. Gruczoły łojowe i apokrynowe (wydzielające androsteronowe feromony) są liczne, często w formie małych brodaweczek.

Niektóre gruczoły łojowe i apokrynowe mogą ulec zaczopowaniu, przez co powstają prosaki, kamienne wągry lub torbiele. Mogą one występować na skórze prącia nawet wiele lat. Przy braku higieny gruczoły łojowe i apokrynowe, a także prosaki podlegają zakażeniu i ropieniu; objawia się to wówczas stanem zapalnym, świądem, a potem bólem przy dotyku. Prosak lub torbiel ropny pęka wówczas wydzielając ropę i kroplę krwi.

W prąciu wyróżnić można 3 odcinki: korzeń, trzon i żołądź. Korzeń to początkowe odcinki ciał jamistych przymocowane do okostnej kości łonowej i mięśnia kulszowo-jamistego. W części nasadowej (centralnej) prącia leży opuszka prącia, czyli początek ciała gąbczastego prącia. Do opuszki prącia przylega mięsień opuszkowo-gąbczasty. Skurcze tego mięśnia umożliwiają wyrzucenie nasienia podczas wytrysku (ejakulacji) oraz wspomagają wydalanie moczu.

Prącie jest utworzone przez 3 ciała jamiste (u kobiet łechtaczka zawiera dwa ciała jamiste): dwa ciała jamiste leżące grzbietowo i jedno ciało jamiste – gąbczaste, leżące brzusznie. Przez ciało gąbczaste przebiega cewka moczowo-płciowa. Poszczególne ciała jamiste pokryte są osłonką białawą, każde ma swoją osobną osłonkę. Ponadto wszystkie są otoczone wspólną torebką łącznotkankową – powięzią prącia. Osłonka biaława – tunica albuginea ma grubość w stanie spoczynku prącia – 2 mm, a w stanie erekcji prącia – 0,5 mm. Pomiędzy ciałami jamistymi grzbietowymi prącia mieści się przegroda ze szczelinami. Przegroda leżąca między ciałami jamistymi grzbietowymi a ciałem gąbczastym nie zawiera natomiast szczelin. W ciałach jamistych występują połączenia tętniczo-żylne. Budowa ciała jamistych jest beleczkowa, czyli zawiera jamki, jamy, szczeliny i przegrody łącznotkankowo-mięśniowe. Napływająca do ciał jamistych krew powoduje rozszerzenie, wydłużenie i usztywnienie jamkowo-przegrodowej struktury prącia. Krew płynie z tętnicy sromowej wewnętrznej¹ do tętnic grzbietowych i głębokich prącia, potem do tętnic i tętniczek ślimakowych oraz odżywczych. Z tętnic i tętniczek ślimakowych płynie do jam i jamek ciał jamistych prącia. Anastomozy tętniczo-żylne regulują szybkość odpływu krwi z prącia. W stanie spoczynku krew płynie do tętniczek odżywczych, po czym przepływa do odbiorczego układu żylnego – żył głębokich i żyły grzbietowej (pominięciem tętniczek ślimakowych, jam i jamek). W stanie wzwodu – erekcji zwieracze anastomoz tętniczo-żylnych są zamknięte przez co krew zostaje skierowana do tętnic i tętniczek ślimakowych, a następnie do jam i jamek ciał jamistych. Powoduje to szybkie (w ciągu kilku-kilkunastu sekund) powiększenie i usztywnienie prącia. Tętnice ślimakowe ulegają wówczas wyprostowaniu. Krew napływa do prącia z prędkością 30-50 ml/min.

Ośrodek erekcji znajduje się w odcinku krzyżowym rdzenia kręgowego. Impulsy erekcyjne dopływają nerwami przywspółczulnymi. Bodźce nerwowe powodują rozkurcz miocytów gładkich w przegrodach ciał jamistych, dzięki czemu mogą się one wypełnić krwią. Rozkurczowi ulegają także tętnice ślimakowe.

Na ciała jamiste nasunięty jest od przodu (wierzchołek prącia) - żołądź (glans) kształtu stożkowatego. Wyróżnić w nim można szczyt ze szczelinowym – ujściem cewki moczowo-płciowej (otwór końcowy), koronę i szyjkę żołędzi. Wnętrze glans wypełnione jest tkanką łączną, zatokami i splotami żylnymi. Wypełnienie zatok żylnych krwią (podczas podniecenia płciowego) powoduje usztywnienie i powiększenie żołędzia prącia oraz rozwarcie otworu końcowego cewki moczowo-płciowej. Żołądź pokryty jest cienką skórą. Od strony brzusznej glans znajduje się wędzidełko napletka, który pokrywa żołądź. Wędzidełko napletka przymocowane jest do ciała gąbczastego. Napletek - preputium to fałd skórny, w którym wyróżnić można blaszkę zewnętrzną i wewnętrzną. Blaszka wewnętrzna jest wilgotna i pokryta wydzieliną łojową gruczołów Tysona. Obficie wydzielane są tu także feromony. Złuszczony naskórek i wydzielina tworzą razem mastkę. Napletek pełni funkcje ochronne.

Prącie, a szczególnie żołądź należą do stref erogennych mężczyzny.

Brak higieny i niestaranne obmywanie żołędzia oraz napletka powoduje nadmierne nagromadzenie mastki. Możliwe jest wówczas zakażenie i wystąpienie stanu zapalnego. Częste stany zapalne napletka mogą spowodować zrosty oraz wystąpienie stulejki – phimosis. Wyróżnia się stulejkę wrodzoną – otwór napletka jest wąski od chwili urodzenia oraz stulejkę nabytą wywołaną stanami zapalnymi i chorobami wenerycznymi. Stulejka uniemożliwia prawidłowe oddawanie moczu oraz prawidłowe odbywanie stosunków płciowych. Stulejka prowadzi do chronicznych stanów zapalnych żołędzia i cewki moczowo-płciowej. Może także spowodować zatrzymanie oddawania moczu. W wyniku stulejki dochodzi niekiedy do załupka (załupek), czyli paraphimosis. Polega to na uwięźnięciu napletka wskutek usilnego jego odciągnięcia pomimo stulejki. Niemożliwe jest wówczas ponowne nasunięcie napletka. Powoduje to obrzęk, zatrzymanie moczu, niemożność odpływu krwi z żołędzia i silny ból. Leczenie obu przypadków – operacyjne.

Matki i ojcowie powinni sprawdzać stan napletka u swoich małych dzieci oraz zadbać o higienę napletka. Dorastającej młodzieży należy zwrócić uwagę na wyrobienie właściwych czynności higienicznych podczas codziennej kąpieli. Do oczyszczania żołędzia i napletka najlepiej używać żele intymne oparte na wyciągach ziołowych.

--------------------------------------

¹tętnica sromowa zewnętrzna zaopatruje w krew skórę prącia i moszny.

Porady praktyczne dla mężczyzn

Z uwagi na dużą ilość gruczołów łojowych i apokrynowych nie zaleca się w skórę prącia oraz moszny wcierać kremy i balsamy zawierające w składzie olejki eteryczne oraz oleje mineralne (parafina, wazelina, stearyna), może to spowodować zaburzenia w procesach sekrecji i zatkanie ujść gruczołów, a w efekcie stany zapalne lub masowy rozwój prosaków. W razie przesuszenia, podrażnienia lub nadmiernego złuszczania skóry prącia zaleca się użycie olejów roślinnych (arachidowy, makowy, oliwka, winogronowy, wiesiołkowy, lniany, ogórecznikowy). Regenerację otarć naskórka i skaleczeń skóry prącia przyśpiesza maść allantoinowa, Linomag, maść tranowa lub olej winogronowy zmieszany z tranem w proporcji 1:1.

Mężczyźni nie powinni dodawać do kąpieli olejków eterycznych, bowiem przenikają one z łatwością przez skórę moszny do jąder mogąc wpływać niekorzystnie na spermatogenezę oraz procesy naczynioruchowe narządów płciowych.

Należy nosić wygodną i łatwo przepuszczalną bieliznę, która nie zaburza termoregulacji jąder. Jądra nie mogą być obciskane przez bieliznę lub mocno unoszone do góry, powoduje to ich przegrzanie, zahamowanie spermatogenezy i w rezultacie oligospermię (niedobór plemników w nasieniu, wady rozwojowe plemników).

Bielizny osobistej nie należy prać w proszkach do prania. Resztki silnych detergentów wywołują stany zapalne i wypryski na skórze narządów płciowych. Do prania bielizny należy używać płyny do prania (np. z lanoliną) lub płatki mydlane.

Moszna – scrotum to worek skórny, w którym umieszczone są dwa jądra. Powstaje na skutek uwypuklenia przedniej ściany jamy brzusznej. Skóra moszny jest sprawną i skuteczną okrywą termoregulacyjną dla jąder. Jądra potrzebują do prawidłowej czynności temperaturę około 31-32^oC. Dlatego też skóra moszny nie zawiera podściółki tłuszczowej. Moszna jest przedzielona przegroda na dwie komory. W każdej komorze leży jedno jądro. Wewnętrzna strona skóry pokryta jest miocytami gładkimi, regulującymi stopień napięcia ściany moszny i tym samym wysokość położenia jąder. W razie wysokiej temperatury miocyty gładkie moszny rozkurczają się, przez co moszna staje się wiotka i jądra ulegają opuszczeniu, oddaleniu od dolnej ściany jamy brzusznej. W razie niskiej temperatury miocyty moszny ulegają skurczowi, moszna marszczy się i zmniejsza unosząc jądra w kierunku dolnej ściany jamy brzusznej, wydzielającej obficie ciepło. Mięśniówka moszny określana jest mianem osłonki mięśniowej – tunica dartos.

Jądra po urodzeniu powinny być w mosznie. Przez pewien czas po urodzeniu jądra mogą wędrować w kierunku jamy brzusznej (jądro wędrujące), jeżeli kanał pachwinowy nie uległ zamknięciu. Należy wówczas szczególnie obserwować jądra niemowlęcia i pilnować, aby nie nastąpiło zamknięcie jąder w jamie brzusznej lub zatrzymanie jądra w kanale pachwinowym. Jeżeli jądra ulegną zamknięciu w jamie brzusznej wówczas ulegają szybkiemu przegrzaniu. Dochodzi do uszkodzenia komórek macierzystych plemników, stanu zapalnego i degeneracji nabłonka plemnikotwórczego oraz całych jąder, a w rezultacie do nieodwracalnej bezpłodności. Taki stan chorobowy nosi nazwę wnętrostwa – cryptorchismus. Istnieje także wnętrostwo wrodzone, gdy dziecko urodzi się z zamkniętym kanałem pachwinowym i jądrami w jamie brzusznej. Wnętrostwo leczone jest chirurgicznie i polega na sprowadzeniu jąder do moszny. Następstwem otwartego kanału pachwinowego po urodzeniu jest także przepuklina pachwinowa, czyli wnikanie pętli jelitowych do moszny. Jądro wędrujące – testis migrans może także wystąpić w okresie pokwitania lub tuż przed nim. Jądra (lub 1 jądro) wykazuje tendencje do utrzymywania się w pachwinie. Powoduje to często bóle i stan zapalny. Jeżeli jądro wniknęło w szczelinę pachwinową i jest wyczuwalne badaniem palpacyjnym wówczas sprowadza się je ręcznie bez operacji i podaje gonadotropinę kosmówkową; w bardziej zawansowanych i opornych przypadkach – chirurgicznie.

Skóra moszny jest pokryta z rzadka włosami, na ogół silniej pigmentowana i pokryta gruczołami apokrynowymi oraz łojowymi. Jest czuła na dotyk. Należy do stref erogennych.

Jądro (testis). Jądra to organy produkujące hormony (testosteron oraz substancje hormonalne regulujące spermatogenezę, np. polipeptydowy czynnik wzrostu i różnicowania plemników, inhibinę M – inhibitor spermatogenezy, czynnik proteinowy kumulujący androgeny), plemniki oraz płyn nasienny.

Jądra mają kształt jajowaty. Częściowo pokryte są podwójną błoną surowiczą otrzewnej z nabłonkiem surowiczym. Blaszka wewnętrzna przylega bezpośrednio do powierzchni jąder, a blaszka zewnętrzna styka się z wewnętrzna stroną ściany moszny. Ścianki jąder są łącznotkankowe włókniste, silnie napięte i noszą nazwę osłonek białawych. Osłonki białawe mają grubość 0,5 mm. Utrzymują one zawartość jądra pod dużym ciśnieniem. Po wewnętrznej stronie osłonki białawej rozciąga się osłonka (strefa, zwana niewłaściwie błoną) naczyniowa – tunica vasculosa. Strefa naczyniowa jest luźna, łącznotkankowa, poprzecinana naczyniami limfatycznymi i krwionośnymi oraz nerwami. Osłonka naczyniowa wnika do centrum jądra od strony tylnej jądra, organizując śródjądrze (mediastinum) łącznotkankowe. Jest to rozdzielnia i nośnik naczyń krwionośnych oraz nerwów. Śródjądrze jest również centralnym rusztowaniem jądra, od którego odchodzą łącznotkankowe przegródki jądra - septule, dzielące jego wnętrze na płaciki – lobuli testis. W płacikach jądra zawarty jest miąższ jądra. Miąższ jądra zawiera kanaliki nasienne, tkankę łączną międzykanalikową oraz komórki śródmiąższowe – komórki Leydiga. W jednym jądrze występuje 250-300 płacików. W każdym płaciku jest 2-4 kanaliki nasienne. Kanaliki nasienne kręte przechodzą w kanaliki proste, a te w przewodziki wyprowadzające sieci jądra. Drugi koniec jest ślepo zamknięty. Średnica kanalika krętego wynosi około 150-250 um, a długość 30-50 cm. Łączna liczba kanalików w jednym jądrze wynosi przeciętnie 500-1000. Przewodziki wnikają do najądrzy tworząc wspólnie sieć jądra. Przewodziki wyprowadzające sieci jądra wyścielone są nabłonkiem sześciennym, a wcześniejsze od nich - kanaliki nasienne kręte – nabłonkiem plemnikotwórczym. Przewodziki wyprowadzające sieci jądra przechodzą w kanaliki odprowadzające jądra, wyścielone nabłonkiem mieszanym – sześcienno-walcowatym. W głowie jednego i drugiego najądrza przewodziki proste wyprowadzające przechodzą w przewodziki spiralne, a te uchodzą do mocno pofałdowanego przewodu głównego danego najądrza. Przewód główny przebiega przez trzon i ogon obu najądrzy. Przewód główny wyścielony jest nabłonkiem walcowatym dwurzędowym. Nabłonek zawiera stereocylia. W najądrzach nasienie jest gromadzone. Najądrza uczestniczą także w krążeniu płynu nasiennego (resorpcja) oraz w procesach jego przesuwania do nasieniowodów, dzięki miocytom gładkim wbudowanym w ściany przewodów najądrzy.

Jak już wspomniałem, kanaliki nasienne kręte są wysłane nabłonkiem plemnikotwórczym. Jest to nabłonek wielowarstwowy zbudowany z komórek podporowych Sertolego i komórek szeregu spermatogenezy. Komórki podporowe pełnią funkcję podporową, ochronną, obronną i odżywczą dla komórek spermatogenezy. Oczyszczają również światło kanalików z resztek cytoplazmatycznych powstałych w trakcie spermatogenezy. Pomiędzy sobą tworzą ścisłe połączenia occludens i nexus. Połączenia nexus umożliwiają wymianę metaboliczną, a połączenia occludens umożliwiają utworzenie bariery krew-jądro. Bariera ta nie dopuszcza do plemników szkodliwych ksenobiotyków oraz zapobiega reakcjom immunologicznym organizmu w stosunku do plemników. Komórki Sertolego wytwarzają również płyn – środowisko przebywania i dojrzewania plemników, ponadto faktory białkowe wzrostu i różnicowania plemników (TGF alfa i beta, czynniki wzrostu IGF), estrogeny i białkowy czynnik wiążący androgeny (ABP).

Komórki szeregu spermatogenezy obejmują komórki macierzyste i prekursorowe plemników (prespermatogonie, spermatogonie, spermatocyty I rzędu, spermatocyty II rzędu, spermatydy i spermatozoity czyli dojrzałe plemniki. Powstałe w spermatogenezie plemniki zostają przemieszczone do najądrzy. Immobilina (glikoproteina) zawarta w najądrzach hamuje przedwczesny ruch plemników. Do aktywatorów ruchu plemników zaliczamy witaminę A, witaminę E, karnitynę, cykliczny adenozynomonofosforan cAMP, prostaglandyny pęcherzyków nasiennych i gruczołu krokowego. Pełne uzdatnienie (uzdolnienie do zapłodnienia) plemników (kapacytacja plemników) zachodzi jednak dopiero w drogach rodnych kobiety. Proces powstawania plemników trwa 64 dni. Z kanalików do nasieniowodu wędrują 12 dni.

Testosteron jest produkowany z pregnenolonu w komórkach śródmiąższowych Leydiga jąder. W ciągu doby jądra wytwarzają 7-7,5 mg testosteronu. Największe jego stężenie jest w kanalikach nasiennych dzięki czynnikowi wiążącemu (200 razy większe niż we krwi). Spermatogenenza jest pobudzana przez folikulostymulinę = folitropinę (FSH) przysadkową i testosteron jąder. Produkcja testosteronu jest z kolei pobudzana przez lutropinę LH przysadkową.

Nasieniowód (ductus deferens). Od każdego jądra odchodzi jeden nasieniowód. Łączy on najądrze z przewodem wytryskowym przebiegającym przez gruczoł krokowy. Przed przejściem w przewód wytryskowy nasieniowód ulega rozszerzeniu w bańkę nasieniowodu (ampulla ductus deferentis). Za bańką nasieniowodu wpada do końcówki nasieniowodu przewód pęcherzyka nasiennego. Od miejsca wnikania przewodu pęcherzyka nasiennego rozpoczyna się przewód wytryskowy. Przewód wytryskowy zbiera liczne przewody doprowadzające gruczołu krokowego i wpada z kolei do wzgórka nasiennego cewki moczowej. Od tego miejsca cewka moczowa przechodzi w cewkę moczowo-płciową, przebiegającą przez prącie. Bańka nasieniowodu jest wyścielona pofałdowanym nabłonkiem cylindrycznym wielorzędowym. Podobny nabłonek od wewnątrz ma cały nasieniowód. W ścianie nasieniowodu wyróżnić można łącznotkankową przydankę (pełni funkcje ochronne, czepne i stabilizujące, uczestniczy także w budowie wewnętrznego dźwigacza jąder dzięki obecności miocytów), mięśniówkę (około 1-milimetrowa ściana mięśniowa z miocytów gładkich), mająca zdolność kurczenia (falistego rytmicznego skurczu, przez co nasienie jest przesuwane a w trakcie wytrysku ze znaczną siłą wypchnięte), błona śluzowa wysłana wspomnianym nabłonkiem. Blaszka podśluzowa zawiera liczne włókna sprężyste. Błona śluzowa tworzy wzdłuż nasieniowodów i ich baniek 4-5 fałdy. Bańki nasieniowodu spichrzują nasienie.

Pęcherzyki nasienne (l. mn. vesiculae seminales, l. poj. vesicula seminalis) to gruczoły pęcherzykowo-cewkowe przylegające do pęcherza moczowego. W budowie wewnętrznej pęcherzyka nasiennego występuje pofałdowana cewka z bocznymi kieszonkami i rozszerzeniami. Kawerny i cewka wysłana jest nabłonkiem walcowatym. W ścianie kawern występują włókna sprężyste i miocyty gładkie. Gruczoły te produkują zasadową wydzielinę, bogatą w prostaglandyny, fruktozę (substancja energetyczna dla plemników), kwas askorbinowy, protaminy (patrz strona z biochemii – białka: http://strony.wp.pl/wp/luskiewnik/biochemiapwsz2002.htm). Wydzielina stanowi 70% objętości nasienia.

Gruczoł krokowy, czyli stercz (prostata) – jest ugrupowaniem30-50 gruczołów pęcherzykowo-cewkowych. Leży pod pęcherzem moczowym. Od każdego pojedynczego gruczołu odchodzą przewody odprowadzające, które łączą się w 15-30 przewodów wspólnych wpadających do głównego przewodu wytryskowego gruczołu krokowego. Pęcherzyki i cewki są wyścielone nabłonkiem walcowatym lub sześciennym. Wydzielina, czyli płyn sterczowy zawiera prostaglandyny, fosfatazę kwaśną, lecytynę, cholinę, kwas cytrynowy, glukuronidazę i fibrynolizynę. Stanowi 20% objętości nasienia. Testosteron pobudza aktywność sekrecyjną gruczołu krokowego, a estrogeny hamują. W miarę starzenia, w gruczole wytrąceniu ulegają złogi glikoproteinowe, podlegające stopniowej mineralizacji; powstają w ten sposób kamienie sterczowe (concretio prostatica). Cały gruczoł jest otoczony torebką, w której występuje wewnętrzna blaszka mięśniowa i zewnętrzna blaszka łącznotkankowa z naczyniami i nerwami. Między groczołami gruczołu sterczowego występują włókna sprężyste, miocyty, naczynia i nerwy. Miocyty pozwalają na obkurczenie i opróżnienie poszczególnych pęcherzyków sekrecyjnych.

Częste choroby gruczołu krokowego to:

1. Przerost gruczołu krokowego (hypertophia prostatae) – łagodny nowotwór (gruczolak), najczęściej dotyczy mężczyzn po 50 r. ż. Objawia się częstomoczem, zwłaszcza nocą, spowolnienie mikcji (zwolnienie przepływu moczu), zatrzymaniem moczu, zaleganiem moczu w cewce moczowej, niecałkowitym opróżnianiem pęcherza moczowego, co sprzyja stanom zapalnym i zakażeniom. Ucisk powiększonego gruczołu krokowego na pęcherz powoduje kroplowe permanentne oddawanie moczu. Silne bóle w podbrzuszu uniemożliwiają normalny tryb życia. Niemożliwe staje się także współżycie płciowe. Organizm ulega szybkiemu wyniszczeniu.

2. Rak gruczołu krokowego (carcinoma prostatae) – dotyczy przeważnie mężczyzn po 50 roku życia. Następuje wówczas złośliwa metaplazja nabłonka gruczołu. Rak obejmuje stopniowo także narządy sąsiednie (pęcherz, nasieniowody, pęcherzyki nasienne). Przerzuty na pobliskie organy miękkie, a także kości oraz kręgosłup powodują silne bóle. Powiększenie gruczołu krokowego wywołuje te same objawy co przy przeroście prostaty. We krwi wzrasta stężenie fosfatazy kwaśnej.

3. Mięsak prostaty (sarcoma prostatae) – złośliwy nowotwór mogący wystąpić praktycznie w każdym wieku. Oporny na leczenie. Tworzy przerzuty na płuca i watrobę, w pierwszej kolejności niszczy okoliczne narządy.

4. Zapalenie gruczołu krokowego (prostatitis acuta) – zakażenie bakteryjne i ostry stan zapalny gruczołu krokowego, mogące przejść w ropień prostaty (abscessus) lub w stan przewlekły – prostatitis chronica. Może być wywołany zabiegami medycznymi na pęcherzu moczowym (brudnymi narzędziami). Objawia się gorączką, dreszczami, częstomoczem, powiększeniem prostaty, bólami w kroku i w podbrzuszu, pieczeniem cewki moczowej oraz wydzieliną z cewki moczowej.

Gruczoły Cowpera, czyli gruczoły opuszkowo-cewkowe (glandulae bulbo-urethrales) – leżą przy opuszce prącia, w odcinku błoniastym cewki moczowo-płciowej. Mają budowę pęcherzykowo-cewkową. W ściankach i w rusztowaniu wewnętrznym występują włókna sprężyste, miocyty gładkie, nerwy, naczynia i miocyty poprzecznie prążkowane. Pęcherzyki wysłane są nabłonkiem walcowatym. Produkują klarowny, lepki śluz, łatwo ulegający pienieniu. Śluz oczyszcza cewkę moczowo-płciową, nawilża żołądź i napletek, zwłaszcza przy pobudzeniu płciowym. W czasie szczególnego poekscytowania miłosnego (niekoniecznie związanego z aktem płciowym, lecz psychicznym odczuwaniem miłości do partnerki (partnera)) następuje mimowolny wyciek śluzu z gruczołów Cowpera (jeden z objawów głębokiego zakochania i pożądania seksualnego). Tego procesu nie należy mylić z polucjami, czy ze zmazami – mimowolnymi wyciekami nasienia w trakcie snów erotycznych, marzeń erotycznych, pobudzenia seksualnego w czasie pokwitania lub długiej wstrzemięźliwości seksualnej). Wydzielina gruczołów opuszkowo-cewkowych może zawierać plemniki zdolne do zapłodnienia, jeżeli mężczyzna wpółżył wcześniej, stosuje samogwałt lub miewa zmazy.

Cewka moczowo-płciowa męska – urethra masculina. W cewce moczowej męskiej występuje:

Ø odcinek sterczowy (około 3 cm długości) – przebiega przez gruczoł krokowy; na wzgórku nasiennym cewki uchodzi przewód wytryskowy gruczołu krokowego; przy pęcherzu występuje mięsień zwieracz;

Ø odcinek błoniasty 9około 2 cm długości) przechodzi przez przeponę moczowo-płciową, czyli ścianę mięśniową przez którą przebiegają również przewody płciowe, naczynia krwionośne, limfatyczne i nerwy; w miejscu przebicia przepony występuje drugi zwieracz cewki moczowej;

Ø odcinek gąbczasty (długość zmienna) – cześć cewki przebiegająca przez ciało gąbczaste prącia.

Powrózki nasienne (funiculus spermaticus) to zespół naczyń krwionośnych (żylnych i tętniczych), limfatycznych oraz miocytów gładkich otaczających każdy z nasieniowodów. Powrózki przebiegają przez kanał pachwinowy i wnikają do moszny, łącząc się z najądrzem oraz ze śródjądrzem. Na powrózkach są więc zawieszone jądra. Często określane są jako dźwigacze jąder.

Patologiczne rozszerzenia naczyń krwionośnych powrózków (tzw. żył splotu wiciowego) noszą nazwę żylaków powrózków nasienych. Żylaki powrózków nasiennych wywołują silne bóle w pachwinie, uniemożliwiające chodzenie. Zaburzenia w krążeniu krwi ujemnie oddziałuja na spermatogenezę powodując oligo-, a nawet anizospermię (niedobór lub brak plemników w nasieniu). Powrózki są wówczas narażone na stany zapalne. Leczenie jest chirurgiczne lub zachowawcze - farmakologiczne.

Układ rozrodczy żeński

Układ płciowy kobiety w zależności od umiejscowienia obejmuje narządy zewnętrzne i wewnętrzne:

1. Zewnętrzne narządy płciowe kobiety: wzgórek łonowy, wargi sromowe większe, wargi sromowe mniejsze, łechtaczka, przedsionek pochwy. Niekiedy do układu płciowego kobiety włącza się gruczoł mlekowy (sutkowy).

2. Wewnętrzne narządy płciowe kobiety: dwa jajniki, dwa jajowody, macica, pochwa, nadjajnik, przyjajnik.

Narządy płciowe żeńskie zewnętrzne

Wzgórek łonowy leży w przedniej części spojenia łonowego, jest wyniosły dzięki grubej warstwie tłuszczowej podskórnej. Skóra wzgórka jest pokryta włosami łonowymi. Naskórek jest wielowarstwowy płaski rogowaciejący. Pod naskórkiem leżą liczne gruczoły łojowe i apokrynowe. W dolnej części wzgórka rozpoczynają się wargi sromowe większe.

Wargi sromowe większe to fałdy skórne o grubej warstwie podskórnej (łącznotkankowej właściwej + tłuszczowej) podścielonej miocytami gładkimi. Pokryte są nabłonkiem wielowarstwowym płaskim rogowaciejącym. W skórze warg sromowych są liczne gruczoły apokrynowe i łojowe oraz komórki pigmentowe, nadające jej ciemną barwę. W okresie pokwitania wargi pokrywają się włosami łonowymi. Chronią wargi sromowe mniejsze oraz przedsionek pochwy przed czynnikami fizycznymi, mechanicznymi i chemicznymi, zapewniają stałą temperaturę i wilgotność w głębiej położonych drogach płciowych. Pełnią ważną rolę stabilizującą podczas kopulacji. Od przodu wargi połączone są spoidłem przednim umiejscowionym nad napletkiem łechtaczki. W tylnej części wargi połączone są spoidłem tylnym, znacznie delikatniejszym, położonym około 2-2,5 cm od odbytu. Obie wargi zestawione razem (przylegają do siebie) kształtują szparę sromową. Miocyty wrażliwe są na podniety seksualne oraz temperaturę otoczenia, co wyraża się różnym stopniem naprężenia warg sromowych. Skóra warg sromowych w głębi szpary sromowej jest nieowłosiona i stopniowo przechodzi w błonę śluzową, stale wilgotną. Gruczoły apokrynowe warg sromowych wydzielają feromony oddziałujące seksualnie na partnera.

Wargi sromowe mniejsze są cieńsze od warg większych; stanowią dwa cienkie fałdy skórne pokryte nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, pod którym rozmieszczone są obficie gruczoły łojowe. Powierzchnia warg mniejszych jest naga i wilgotna. Rozciągają się od łechtaczki w dół, nieco skośnie, między wargami większymi, sięgając poza ujście pochwy, gdzie kończą się wędzidełkiem tylnym. Zamykają więc bezpośrednio przedsionek pochwy. Wędzidełko pokrywa częściowo tzw. dół przedsionka pochwy. Barwa warg mniejszych jest różowa lub malinowa i zależy od stopnia ukrwienia narządów płciowych. W razie zaburzeń krążenia lub niedokrwistości wargi te przybierają barwę siną co nie jest zjawiskiem prawidłowym.

W przedniej i tym samym w górnej części fałdy warg sromowych mniejszych rozwidlają się na dwie listewki: górne łączą się nad łechtaczką i organizują napletek łechtaczki, natomiast dolne łączą się pod łechtaczką (u podstawy łechtaczki) tworząc wędzidełko łechtaczki.

Łechtaczka jest odpowiednikiem prącia; zbudowana jest z dwóch ciał jamistych oraz z żołędzia; jest silnie unaczyniona i unerwiona. Ciała jamiste tworzą trzon łechtaczki w kształcie walca. Trzon przymocowany jest dwoma odnogami do kości łonowych. Żołądź pokryty jest wspomnianym wcześniej napletkiem. Średnica łechtaczki waha się w szerokich granicach i wynosi 3-6 mm; długość – około 1,5-3 cm. Jest bardzo wrażliwa na dotyk, silny uraz powoduje ból. Podczas podniecenia ulega erekcji (wzwodowi). Należy do narządów erogennych, transformujących i wzmacniających doznania seksualne. Uczestniczy w wyzwalaniu podniecenia seksualnego
i orgazmu. Efekt ten zależy jednak w dużej mierze od poziomu kultury seksualnej partnera.

Przedsionek pochwy to zagłębienie między wargami sromowymi mniejszymi kształtu eliptycznego. Do przedsionka uchodzą, idąc od góry: cewka moczowa, czyli brodawka moczowa i pochwa (ujście pochwy, lub odwrotnie – wejście do pochwy). Na bocznych częściach przedsionka leżą gruczoły cewkowo-pęcherzykowe (po jednym z każdej strony) Bartholiniego, które wydzielają śluz, zwłaszcza przy pobudzeniu seksualnym. Śluz łagodzi tarcie podczas kopulacji i utrzymuje właściwą wilgotność dróg płciowych. Pełni funkcje ochronne. Obok dużych (około 1 cm) gruczołów Bartholiniego w przedsionku mieszczą się mniejsze gruczoły śluzowe rozproszone pod nabłonkiem przedsionka. Nabłonek jest wielowarstwowy płaski. Nad brodawką moczową, około 2 cm od niej leży łechtaczka. W Tylnej części przedsionek pochwy jest zamknięty wędzidełkiem warg sromowych mniejszych.

Ujście pochwy jest częściowo przesłonięte błoną dziewiczą – hymeną (hymen). Podział błon dziewiczy pod względem struktury jest bardzo obszerny, dlatego ograniczę się tylko do kilku grup: półksiężycowata, wargowata (szczelinowata), pierścieniowata (obrączkowa), strzępiata, płatowata (płatkowana), falista. W zależności od liczby otworów w błonie, wyróżnia się błony jednootworowe (jednookienkowe), dwuokienkowe, wielookienkowe lub siatkowate (rzadko). Błona dziewicza jest fałdem błony śluzowej o różnym stopniu rozwoju, ukrwienia i unerwienia. Usunięcie błony dziewiczej czyli defloracja następuje podczas pierwszego aktu kopulacji (defloracja częściowa). Całkowita jednak defloracja następuje podczas porodu. Po porodzie po błonie dziewiczej pozostają tzw. strzępki mirtowate.

Defloracja nie zawsze jest związana z bólem i krwawieniem, rzadko tak jest, niekiedy kobiety w ogóle nie odczuwają przerwania błony dziewiczej i nie towarzyszą temu żadne objawy. Jest to zależne od struktury błony i sposobu defloracji (pozycji kochanków). Niekiedy (sporadycznie) spotkać można błony dziewicze wyjątkowo silnie ukrwione i unerwione, co uniemożliwia naturalną deflorację. Niezbędna jest wówczas interwencja ginekologa-chirurga.

Deflorację ułatwiają żele intymne (nawilżające) zwłaszcza w przypadku suchości przedsionka i pochwy oraz podłożenie pod pośladki kobiety poduszki w czasie kopulacji.

Po około 35 roku życia błona dziewicza może ulegać pogrubieniu i silniejszemu ukrwieniu, zwłaszcza po przebyciu stanów zapalnych przedsionka i pochwy.

Uszkodzenie błony dziewiczej z reguły jest łatwe i stosunkowo częste. Czynnikami uszkadzającymi błonę dziewiczą są najczęściej tampony i zabiegi ginekologiczne. Dlatego dla młodych dziewcząt zaleca się podpaski, które nie uszkadzają śluzówki narządów płciowych.

Tampony są powodem podrażnień błon śluzowych, stanów zapalnych, świądu a nawet upławów. Permanentne stosowanie tamponów wywołuje zmiany w strukturze nabłonka przedsionka i pochwy, nasila keratynizację, zmniejsza czucie. Powoduje to zmniejszenie percepcji (odbioru) wrażeń seksualnych podczas stosunków płciowych. Tampony przyczyniają się także do rozwoju zespołu suchości pochwy.

Część położona między ujściem pochwy a odbytem określa się mianem krocza.

Narządy płciowe żeńskie wewnętrzne

Pochwa (vagina) to umięśniony, rozciagliwy przewód długości około 7-10 cm, wyścielony nabłonkiem wielowarstwowym płaskim. Jest to żeński narząd kopulacyjny. Pochwa jest kanałem rodnym, ponadto przewodem wyprowadzającym wydzieliny i wydaliny z macicy. Ściany pochwy są pofałdowane. Fałdy mięśniowe noszą nazwę marszczek pochwowych. Pod nabłonkiem leży błona podstawna, dalej miocyty gładkie w dwóch warstwach (warstwa zewnętrzna jest okrężna, a warstwa wewnętrzna podłużna). Pochwa od zewnątrz pokryta jest przydanką łącznotkankową.

Nabłonek pochwy ulega ciągłym cyklicznym przemianom pod wpływem hormonów cyklu menstruacyjnego. W fazie proliferacji, pod wpływem estrogenów nabłonek grubieje. Komórki nabłonka są wówczas kwasochłonne, skeratynizowane, wydzielają obficie glikogen, rozkładany przez bakterie (laseczki kwasolubne) do kwasu mlekowego. Kwas mlekowy czyni wydzielinę pochwy kwaśną, o pH około 4-4,5. Kwaśny odczyn wydzieliny pochwowej zapobiega rozwojowi grzybów i bakterii chorobotwórczych.

W fazie sekrecji, pod wpływem progesteronu, nabłonek staje się cienki, złuszczony, delikatny, zbudowany z komórek zasadochłonnych o jądrach pęcherzykowatych.

W ciąży, nabłonek pochwy zawiera komórki łódeczkowate i jest cienki.

W okresie przekwitania nabłonek pochwy staje się cienki, a komórki zasadochłonne.

Wymazy pochwowe pozwalają na zbadanie nabłonka (badania cytologiczne eksfoliatywne).

W pochwie wyróżnia się sklepienie pochwy (od strony szyjki macicy): przednie, tylne i dwa boczne; trzon i ujście. Ponadto ścianę przednią (krótszą) i ścianę tylną pochwy (dłuższą).

Macica (łac. uterus, gr. metra) to gruszkowaty umięśniony narząd o masie około 40 g, długości około 9 cm. Zbudowana jest z szyjki, cieśni, trzonu, dna (sklepienia) i dwóch rogów (lewego i prawego). W macicy zagnieżdża się zarodek i rozwija płód. W czasie porodu macica kurczy się wydalając noworodka przez pochwę. Wewnątrz trzonu jest jama macicy, a w cieśni i w szyjce przebiega kanał.

Ściany macicy zbudowane są zewnętrznej błony surowiczej - perimetrium (otrzewna), warstwy mięśniowej – myometrium i błony śluzowej – endometrium. Błona surowicza pokrywa przednią i tylna powierzchnię macicy, a potem łączy się z obu powierzchni tworząc więzadło szerokie. Ujście macicy nieco sterczy do pochwy, jest owalne, wypełnione śluzem i okrągławe u dziewic. U kobiet, które rodziły ujście staje się szczelinowe (szparowe o nierównych brzegach) i z reguły nie jest już wypełnione śluzem.

Błona śluzowa macicy ulega cyklicznym zmianom strukturalno-funkcjonalnym pod wpływem hormonów (menstruacja). Nabłonek jest jednowarstwowy walcowaty z rozrzuconymi komórkami urzęsionymi. Pod nabłonkiem leżą gruczoły śluzowe.

Błona mięśniowa myometrium ma grubość około 1,5 cm i zbudowana jest z miocytów gładkich mogących wydłużać się do 0,5 mm. Miocyty warstwy wewnętrznej są ułożone podłużnie, miocyty warstwy środkowej ustawione są okrężnie i spiralnie, a miozyty warstwy zewnętrznej są zorientowane podłużnie i okrężnie. Miocyty są wrażliwe na prostaglandyny, oksytocynę, liczne substancje roślinne i leki, reagując na nie skurczem lub rozkurczem. Oksytocyna i prostaglandyny zwiększają skurcze miocytów gładkich macicy.

Trzon macicy przechodzi w dolnej części w cieśń, a ta z kolei w szyjkę macicy. Szyjka macicy pokryta jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim. Gruczoły szyjki wydzielają śluz, którego ilość i jakość zależy od fazy menstruacji.

W fazie progestacyjnej śluz jest gęsty i mniej obfity niż w fazie estrogennej kiedy to jest wodnisty i jest go dużo.

Brak naczyń limfatycznych w błonie śluzowej macicy umożliwia wykształcenie tolerancji immunologicznej zarodka. W ciąży brak też w obrębie macicy leukocytów prezentujących antygeny oraz limfocytów B i T. Dzięki temu nie następuje odrzucenie zarodka.

Trzon macicy zgięty jest do przodu względem szyjki, jest to tzw. przodozgięcie. Szyjka także jest pochylona do przodu, stąd określenie przodopochylenia. Na tylna ścianę macicy naciskają jelita i tłocznia brzuszna. Macica stabilizowna jest również przez pochwę, mięsnie miednicy, więzadło obłe (przebiega od rogów macicy do pachwin) i więzadło krzyżowo-maciczne (biegnące od szyjki do kości krzyżowej po obu stronach odbytnicy).

Patologiczne jest tyłopochylenie i tyłozgięcie macicy.

Nadjajnik i przyjajnik to stare ewolucyjnie narządy (pranercza) które u człowieka są szczątkowe. Nadjajnik leży między jajnikiem a jajowodem; ma postać kanału głównego do którego dochodzą mniejsze kanaliki. Do kanału tego uchodzą także kanaliki przyjajnika.

Pranercza, czyli ciałka Wolffa (mesonephros) filogenetycznie należą do narządów wydalniczych bezowodniowców i zarodków owodniowców. Po względem biologicznym są to wiec nefrony, stąd postać kanałów i kanalików. U mężczyzn elementy ciałka Wolffa przekształcają się w kanaliki nasienne, w najądrze i w nasieniowód.

Cykl menstruacyjny to szereg powtarzanych zmian fizjologicznych w ciągu płodnego życia kobiety (od pokwitania do przekwitania) w stężeniach hormonów oraz sekwencyjnych następstw strukturalno-fizjologicznych w ustroju (układ rozrodczy, przemiana materii, układ nerwowy). Proces powtarza się co około 26-30 dni. Zmiany stężenia hormonów spowodowane są cyklem jajnikowym. Menstruacja występuje u polskich dziewcząt w wieku około 10-14 lat. Początkowo jest nieregularna, powinna jednak ulec stabilizacji w wieku 16-18 lat.

Menstruacja obejmuje 4 główne fazy:

1. Faza złuszczania i krwawienia (faza deskwamationizacji): I dzień miesiączki, czyli krwawienia; grubość błony wynosi około 0,5 mm; złuszczenie nabłonka powoduje uszkodzenie naczyń krwionośnych i krwawienie. Trwa około 4-5 dni. Nie powinna przedłużać się powyżej 6 dni, bowiem wyczerpuje to organizm kobiety i grozi poważną niedokrwistością.

2. Faza wzrostu i podziałów (faza proliferacji) – okres estrogenny: komórki ulegają mitozie, czyli namnażaniu; błona śluzowa grubieje do 2-3 mm. Trwa od 5-6 do 14 dnia cyklu, kiedy to następuje owulacja i wytworzenie ciałka żółtego z progesteronem. W fazie estrogennej czyli proliferacji panuje wysokie stężenie estrogenów we krwi.

3. Faza wydzielnicza (faza sekrecji) – okres progestacyjny (progesteronowy); błona śluzowa grubieje do 7 mm. Ciałko żółte produkuje progesteron, stąd nazwa. Trwa od 14-15 do około 25-26 dnia cyklu. Gdy brak zapłodnienia wówczas naczynia krwionośne zwężają się, doprowadzają do hipotrofii i hipoksji (niedożywienia i niedotlenienia - obumierania) nabłonka, potem rozszerzają się gwałtowanie, co powoduje przesączanie i złuszczanie martwych komórek. Odtąd zaczyna się faza deskwamationizacji.

4. Faza niedokrwienia – obkurczenie naczyń krwionośnych endometrium, niedokrwienie, hipotrofia, hipoksja w komórkach nabłonkowych i w rezultacie – ich obumarcie. Trwa od 27 do 28 cyklu.

Jajowód (tuba uterina) – u kobiet występują dwa jajowody. Są to przewody długości około 15-20 cm. Każdy jajowód zbudowany jest z lejka ze strzępkami (część jajnikowa), bańki, cieśni i z części macicznej (ujście). Błona śluzowa (tunica mucosa) jajowodów tworzy wysokie rozgałęzione fałdy i bruzdy. Bruzdy układają się w swoistego rodzaju labirynt, rozgałęziający się ku obwodowi. W jajowodzie można odpowiednio wyróżnić część (koniec) jajnikową (ujście brzuszne) i część (koniec) maciczną (ujście maciczne). Jajowód rozciąga się więc od jajnika do macicy (do rogu macicy). Strzępki wychwytują owocoyty = oocyty (komórki jajowe) i kierują je do lejka. Światło jajowodu jest wyścielone nabłonkiem cylindrycznym (walcowatym) jednowarstwowym. W błonie śluzowej występują śluzowe komórki wydzielnicze, limfocyty i komórki rzęskowe. Ruchy rzęsek przesuwają komórki jajowe do macicy. Przeciwny prąd do ruchu plemników wzmaga ruchliwość plemników (reotropizm). Jajowód okryty jest błona surowiczą (a poprawniej osłonka – tunica serosa) otrzewnej. Krezka jajnikowa powstała z błony surowiczej przymocowuje jajowód do więzadła szerokiego macicy.

Pod błoną surowiczą leży osłonka podsurowicza – tunica subserosa zbudowana z tkanki łącznej właściwej, w której przebiegają nerwy i naczynia krwionośne. Głębiej rozciąga się warstwa mięśni gładkich (osłonka mięśniowa – tunica muscularis). Wewnętrzna warstwa miocytów ma układ okrężny, a zewnętrzna – podłużny. Mięśniówka zapewnia skurcze jajowodu.

Do funkcji jajowodów należą: transport ovocytów od jajników do macicy: są miejscem zapłodnienia owocytu i powstania zygoty; transport zarodka do macicy gdzie ulega on inplantacji.

Jajnik (ovarium; jajniki – ovaria; ovum - jajo). Dwa jajniki leżą w miednicy mniejszej, w tzw. dołkach jajnikowych. Jajniki przymocowane są do powierzchni tylnej więzadła szerokiego macicy za pomocą krezki jajnikowej – mesovarium. Przez mesovarium wnikają do jajnika naczynia krwionośne i nerwy. Miejsce wpadania naczyń i nerwów do jajnika nosi nazwę wnęki jajnika. We wnęce jajnika, w stromie łącznotkankowej zlokalizowane są komórki wnękowe endokrynowe, produkujące androgeny.

Jajnik zawieszony jest także na wieszadle właściwym jajnika i więzadle wieszadłowym jajnika.

Jajniki mają kształt jajowaty, lekko spłaszczony, na powierzchni są matowe, barwy szaroróżowej.

Jajniki pokryte są osłonką białawą – tunica albuginea, zbudowaną z tkanki łącznej właściwej włóknistej.

W przekroju poprzecznym jajnika wyróżnić można strefę korową i strefę rdzeniową – cortex et medulla ovari. Od rdzenia odchodzą odgałęzienia łącznotkankowe organizujące stromę czyli zrąb narządu. Stroma pełni funkcje podporowe, na niej osadzone są pęcherzyki jajnikowe. Ponadto przez rusztowanie i rdzeń jajnika przebiegają nerwy, naczynia krwionośne i limfatyczne.

Kora jajnika to miąższ jajnikowy. Pomiędzy pęcherzykami jajnikowymi miąższu rozmieszczone są gruczoły śródmiąższowe.

Gruczoły śródmiąższowe zbudowane są z komórek endokrynowych, produkujących estrogeny.

Pęcherzyki jajnikowe w zależności od fazy rozwoju i zróżnicowania podzielić można na:

1. Pęcherzyki pierwotne – leżą w pobliżu osłonki białawej, zawierają we wnętrzu oocyt I rzędu. Jest ich około 400 tys. (po 200 tys. w każdym z jajników). Mają średnicę około 40 um (mikrometrów). Dookoła oocytu leżą płaskie komórki – młodociane formy komórek ziarnistych.

2. Pęcherzyki wzrastające – to pęcherzyki w których odbywa się dalszy postęp oogenezy = ovogenezy. W ciągu okresu płodności kobiety dojrzewa jedynie około 400 pęcherzyków. Pozostałe pęcherzyki są rezerwą, stale jednak redukowaną w procesie atrezji pęcherzyków. Atrezja pęcherzyków polega na stopniowej degeneracji pęcherzyków pierwotnych i wzrastających. Mają średnicę około 80- 100 um. Płaskie komórki otaczające owocyt podlegają mitozie i rozrostowi, dzięki czemu pęcherzyk powiększa się. Komórka jajowa otoczona jest osłonką przejrzystą - zona pellucida. Stopniowo przechodzą w oocyty II rzędu w trakcie ovogenezy = oogenezy.

3. Pęcherzyki dojrzałe (pęcherzyki Graafa) osiągają średnicę 10 mm. Owocyt ma średnicę 0,2 mm. Wewnątrz pęcherzyka jest jama wypełniona płynem pęcherzykowym liquor folliculi. Owocyt leży ściennie, jest otoczony komórkami ziarnistymi. W miejscu lokalizacji ovocytu warstwa ziarnista wpukla się do jamy tworząc wzgórek jajonośny – cumulus oophorus. Komórki ziarniste otaczające ovocyt układają się w wieniec promienisty – corona radiata. W osłonce pęcherzyka (tunica folliculi) wyróżnia się warstwę zewnętrzną i warstwę wewnętrzną. Wydalenie z pęcherzyka jajnikowego i wędrówka komórki jajowej nosi nazwę jajeczkowania = owulacji. Owulacja ma miejsce w połowie menstruacji. Folikulostymulina czyli folitropina to hormon przedniego (gruczołowego) płatu przysadki mózgowej, który pobudza wzrost pęcherzyków jajnikowych. Sam proces jajeczkowania pobudza lutropina przysadkowa (przedni płat przysadki). Lutropina indukuje również tworzenie ciałka żółtego – corpus luteum.

Pęcherzyki jajnikowe są więc miejscem rozwoju komórek jajnikowych. Komórki ziarniste pęcherzyków produkują estrogeny i androgeny.

Ciałko żółte rozwija się w miejscu pęknięcia pęcherzyka jajnikowego. Zbudowane jest z komórek luteinowych i i mniejszych od nich komórek paraluteinowych. Komórki luteinowe i paraluteinowe produkują progesteron, barwnik lipochrom i lipidy. Ciałko żółte ciążowe wydziela także hormon relaksynę przekształcający chrząstkozrost spojenia łonowego we włóknozrost, co umożliwia poród. Progesteron przygotowuje macicę do inplantacji i utrzymuje ciąże, ponadto przygotowuje gruczoł mlekowy do laktacji. Zatem, gdy dojdzie do zapłodnienia i ciąży, ciałko żółte menstruacyjne (pod wpływem gonadotropiny łożyskowej) przekształca się w ciałko ciążowe. Gdy zapłodnienie nie nastąpi, wówczas ciałko żółte zanika i przekształca się w ciałko białe – corpus albicans. W czasie ciąży progesteron produkowany jest także przez kosmówkę. Więcej o regulacji hormonalnej cyklu jajnikowego oraz sprzężeniu zwrotnym hormonów przysadkowych i jajnikowych podałem na stronie: http://strony.wp.pl/wp/henrozanski/rozanski2002.htm

Jajniki i jajowody były dawniej określane jako przydatki maciczne, stąd określenia niektórych chorób, np. zapalenia przydatków.

Ovogeneza = oogeneza

Ovogeneza to proces powstawania i rozwoju komórek jajowych – ovocytów = oocytów. Komórki pierwotne ovocytów noszą nazwę oogonii. Oogona podlegają mitozie w wyniku której powstają oocyty I rzędu otoczone przez młodociane komórki ziarniste. Oogonie i oocyty I rzędu są diploidalne, czyli 2 n. Oocyt I rzędu wzrasta, gromadzi materiały zapasowe, po czym wchodzi w podział redukcyjny, czyli w mejozę. Powstałe oocyty II rzędu są więc 1 n, czyli haploidalne (monoploidalne). Podział cytoplazmy jest nierówny, dlatego też oprócz oocytu II rzędu właściwego, powstaje jeszcze ciałko kierunkowe – polocyt (zawiera zbędną, drugą część materiału genetycznego). Oocyt II rzędu ulega jeszcze raz mitozie, powstaje znowu mały polocyt który ginie oraz właściwa komórka jajowa – ovocyt ostateczny, ulegający jajeczkowaniu z pęcherzyka Graafa.

Dzięki temu, że ovocyt i plemnik są haploidalne (monoploidalne), możliwe jest po fuzji powstanie zygoty diploidalnej (z dwoma garniturami chromosomowymi, jeden pochodzi od ojca, a drugi od matki).

Zaplemnienie - inseminacja

Zaplemnienie to wprowadzenie (naturalne – podczas aktu kopulacji lub sztuczne) nasienia – ejakulaty (spermy) do dróg rodnych kobiety. Zaplemnienie nie oznacza zapłodnienia. Zaplemnienie sprzyja kontaktowi gamet – komórek płciowych. U człowieka ma miejsce zaplemnienie wewnętrzne.

Fertylizyna to związek białkowy umożliwiający przywarcie plemnika do powierzchni ovocytu. W drogach rodnych plemniki – spermatozoity (spermatocyty) ulegają kapacytacji, czyli uzdolnieniu (uzdatnieniu) do zapłodnienia. Pod wpływem substancji w drogach płciowych kobiety plemniki są aktywowane ruchowo. Zmiękczeniu ulega również akrosom plemnika (reakcja akrosomalna).

Zapłodnienie

Po przywarciu plemnika do powierzchni ovocytu następuje pęknięcie akrosomu. Uwolniony enzym lityczny rozpuszcza osłonkę ovocytu umożliwiając kontakt plazmolemmy plemnika z plazmolemmą ovocytu, dochodzi do fuzji i powstania cytoplazmatycznego wzgórka nośnego (wzgórka przyjęcia). Przez wzgórek odbywa się transport chromosomów i centrioli plemnika, zassanie wzgórka do wnętrz ovocytu wciąga materiał chromosomowy i centriolę plemnika. Ziarna korowe ovocytu pękają wydzielając substancje budujące błonę zapłodnienia uniemożliwiająca wnikanie innym plemnikom. W dalszym etapie zachodzi kariogamia, czyli fuzja jądra ovocytu z jądrem (bez błony jądrowej) plemnika. Powstaje diploidalna zygota. Zapłodnienie ma miejsce w jajowodzie.

Ciąża pregnantia = graviditas

Ciąża to okres stanu fizjologicznego kobiety podczas którego następuje inplantacja i rozwój zarodka w macicy. Trwa 280 dni i końcxy się porodem (partus)

Około 6-8 dni od zapłodnienia blastocysta ulega inplantacji = implantacji (zagnieżdżeniu) w doczesnej, czyli w specjalnie przygotowanej pulchnej błonie śluzowej macicy (endometrium). Zygota podlega jednak podziałom już w jajowodzie. W drugim tygodniu rozwija się owodnia i tarczka zarodkowa. Człowiek należy do owodniowców (Amniota), ponieważ wykształca tę błonę płodową. Owodnia (amnion) otacza zarodek, tworzy jamę owodniowa wypełnioną płynem owodniowym. Pełni funkcje ochronne.

Kolejna błona płodowa – kosmówka (chorion) powstaje na zewnątrz owdni. Nazwa pochodzi od kosmków, czyli palczastych uwypukleń chłonnych, które zwiększają powierzchnię funkcjonalną. Kosmówka umożliwia wymianę metaboliczną i gazową.

Pomiędzy kosmówką a owodnia leży allantois, czyli omocznia – woreczek do którego gromadzone są metabolity zbędne i szkodliwe powstałe w przemianie materii zarodka. Pełni też dodatkowe funkcje ochronne. Kosmówka i omocznia są silnie ukrwione. Ich naczynia krwionośne kontaktują się z macicą.

Owodnia i kosmówka powstaje z ektodermy i mezodermy. Omocznia powstaje z endodermy i mezodermy.

Kosmówka stopniowo przekształca się u człowieka w łożysko – placenta. Łożysko łączy błony płodowe zarodka z naczyniami krwionośnymi macicy. Zapewnia, podobnie jak kosmówka, wymianę metaboliczną i gazową między płodem i matką, ponadto wytwarza hormony. Składa się z części matczynej i z części kosmówkowej. U człowieka występuje łożysko prawdziwe, bowiem przepuszcza ono substancje białkowe do zarodka (np. przeciwciała). Dzięki przeciwciałom płód uzyskuje odporność na liczne choroby. Człowiek należy wiec do łożyskowców – Placentalia. Naczynia krwionośne łączące płód z łożyskiem organizują się w sznur pępowinowy. Sznur pępowinowy zawiera dwie tętnice i żyłę.

W trzecim tygodniu rozwija się cewkowate serce jeszcze nie kurczące się. Zarodek ma 2 mm długości.

W czwartym tygodniu serce zaczyna bić, powstają kieszonki skrzelowe, zawiązki mózgu, nerek, oczu i żołądka, a także pierwociny pępowiny. Kosmówka jest bardzo dobrze rozwinięta i kontaktuje się z naczyniami macicy transportując składniki odżywce i tlen do zarodka. Zarodek ma ok. 1 cm długości.

W drugim miesiącu rozwija się twarzowa część głowy i szyja oraz zawiązki kończyn. Powstaje też ogon, ale potem on zanika. Od drugiego miesiąca zarodek staje się płodem. W drugiej połowie II miesiąca płód ma 5 cm długości. Pod koniec II miesiąca zarodek zaczyna poruszać kończynami. Wykształcone są oczy i uszy, palce, kolana.

W trzecim miesiącu u płodu rozwijają się paznokcie i zewnętrzne narządy płciowe. Osiąga długość około 8-9 cm. Aktywność ruchowa płodu wzrasta.

W IV miesiącu na głowie płodu wzrastają włosy, kształtuje się nadal twarz (rysy twarzy, grymasy). Osiąga długość 16 cm.

W piątym miesiącu płód osiąga 30 cm długości, ruchy płodu stają się odczuwalne przez matkę.

W 6 i 7 miesiącu kształtują się proporcje ciała. Od 7 miesiąca ciało wybitnie przyrasta na masie i wzroście. Rozwija się tkanka tłuszczowa. Masa ciała osiąga około 2 kg. Ośmiomiesięczny płód ma około 40 cm długości.

Worek owodniowy wypełnia się coraz większa ilością płynu, który nosi nazwę wody płodowej. Początkowo woda płodowa jest klarowna, potem mętnieje. Pod koniec ciąży istnieje około 1 l wody płodowej.

Prawidłowa masa donoszonego noworodka wynosi około 3,5 kg.

Objawy ciąży

1. Zatrzymanie miesiączki.

2. Powiększenie brzucha, szczególnie wyraźne w III miesiącu ciąży.

3. Ślinotok.

4. Nerwobóle.

5. Ostuda ciężarnych – plamy – przebarwienia na skórze twarzy, szyi i brzucha i podbrzusza.

6. Powiększenie, kulistość i rozpulchnienie trzonu macicy.

7. Zasinienie i rozpulchnienie warg sromowych i pochwy.

8. Nudności i wymioty.

9. Zmiana zwyczajów dietetycznych.

10. Zaburzenia psychiczne.

11. Zaparcia i częste oddawanie moczu.

12. Powiększenie i ból piersi, siara w sutkach ( to już objaw późny).

13. Objaw Piskaćka – wybrzuszenie rogu macicy, macica asymetryczna.

14. Objaw Hegara – przy badaniu palpacyjnym - rozwarcie cieśni, rozpulchnienie szyjki, wrażenie oddzielenia szyjki od trzony.

15. Objawy późne: wysłuchanie tętna płodu, wyczucie ruchów płodu.

Niektóre kobiety przez 2-3 miesiące ciąży nadal miesiączkują (są to krwawienia okresowe pseudomenstruacyjne).

Testy biochemiczne ciążowe

Opierają się głównie na wykryciu hormonu - gonadotropiny kosmówkowej w moczu lub w surowicy.

Przykładowe testy ciążowe dostępne w handlu:

· Pink. Test Strip (Veda Lab) – opak. zawiera 1 lub 25 testów (mocz).

· Pink. Test Dipstick (Veda Lab) – opak. 1 lub 25 testów (mocz lub surowica).

· Cormay HCG 1 Step (Cormay) – opak. 1 lub 25 pasków testowych (mocz).

· HCG Latex Test (Veda Lab) – opak. zawiera 100 pasków testowych (mocz).

· Quickvue (Quidel) – opak. do 25 lub 75 oznaczeń (mocz).

Poród partus

Po 280 dniach ciąży pod wpływem prostaglandyn i oksytocyny wyzwolone zostają skurcze mięśni macicy (retrakcja).

Położnica to kobieta rodząca. Pierwiastka to kobieta pierwszy raz rodząca. Wieloródka to kobieta co najmniej dwa razy wcześniej już rodząca.

Zbliżający się poród objawia się niepokojem, bólami w okolicy krzyżowej i pachwinowej. Bóle przepowiadające skurcze poprzedzają właściwe bóle porodowe. Bóle porodowe występują cyklicznie, w określonych odstępach czasu, najpierw co 10-15 minut, potem częściej co 3-4 minuty. Skurcz trwa 30-60 sekund. Skurcze porodowe maja charakter opasujący – od krzyża naokoło do jamy brzusznej do podbrzusza i spojenia łonowego lub odwrotnie.

W porodzie wyróżnia się trzy okresy:

I okres – przygotowawczy – rozwieranie szyjki, u pierwiastek trwa 12-16 godzin, u wieloródek 8 h.

II okres – wydalania – trzon macicy wypiera płód przez kanał rodny. U pierwiastek trwa 1-3 godziny, u wieloródek 40-60 minut.

III okres – wydalenia popłodu – wydalenie łożyska. Trwa około 8-20 minut.

Ciąża mnoga polega na rozwoju dwóch zarodków w macicy podczas jednej ciąży. Bliźniaki rodzą się z częstością 1 na 80 ciąż. Hormonalne środki antykoncepcyjne sprzyjają ciążom mnogim. Ciąża mnoga powstaje wskutek równoczesnego zapłodnienia dwóch owocytów lub rozdziału blastomerów na dwa potomne. Bliźniaki jednojajowe są monozygotyczne, bo pochodzą od tej samej zygoty, wskutek rozdziału blastomerów. Dalej rozwijają się oddzielnie w jednej macicy, obok siebie. Genotopy ich są podobne.

Bliźniaki dwujajowe powstają z dwóch różnych ovocytów zapłodnionych przez dwa różne plemniki (tzn. jeden plemnik dla jednego ovocytu). Mają więc różne genotypy, mogą mieć różną płeć, zależnie czy zostały zapłodnione plemnikiem z chromosomem Y (płeć męska YX) czy z chromosomem X (płeć żeńska XX). Wszytskie ovocyty mają jedynie chromosom X, są haploidalne. Plemniki haploidalne mają chromosom X lub Y.

Około 25% ciąż mnogich kończy się przedwczesnym porodem.

Po wydaleniu łożyska kobieta wchodzi w okres połogu. Podczas połogu zmiany ciążowe w ustroju kobiety ulegają zanikowi. Macica kurczy się i powraca na swoje miejsce, podobnie jak organy jamy brzusznej, które w czasie ciąży zostały zepchnięte lub uniesione. Z macicy wydostaje się wydzielina-wydalina, czyli odchód maciczny. Skład ilościowy i jakościowy odchodu zmienia się i jest obrazem zmian strukturalno-biochemicznych w macicy; odchody maciczne zanikają po około 6 tygodniach połogu. Początkowo podniesiona ciepłota ciała po porodzie obniża się. Zwyżka temperatury zwiastuje chorobę, np. zapalenie gruczołu mlekowego, zakażenie dróg rodnych i in.

Okres wydzielania mleka (lac) nosi nazwę laktacji. Wydzielanie mleka wzmagają hormony, np. prolaktyna, somatotropina, tyroksyna, a także bodźce nerwowe (ssanie sutka). Laktacja trwa około 9 miesięcy. Pierwsze porcje mleka – siara (colostrum), zawierają dużo karotenu, aminokwasów siarkowych i białek oraz przeciwciała. Siara jest gęsta, barwy żółtawej. Przeciwciała zawarte w siarze uodparniają noworodka na choroby (odporność bierna).

Metody antykoncepcji

Antykoncepcja (anty – przeciw; conceptio – rozpoczęcie, poczęcie) – czynności zapobiegające zapłodnieniu komórki jajowej (ovocytu) lub inplantacji zarodka i tym samym niedopuszczające do zajścia w ciążę. Antykoncepcja może polegać na niedopuszczeniu do inseminacji (zaplemnienia) lub zapobiegnięciu fuzji gamet pomimo zaplemnienia dróg rodnych kobiety.

Wyróżnia się następujące metody antykoncepcji:

1. Wstrzemięźliwość seksualna (zaniechanie kopulacji).

2. Metoda kalendarzowa Ogino i Knausa, O`Briena i Holta

3. Metoda Johna i Evelyn Billings’ów (zespołu jajeczkowania)

4. Metoda biochemiczna wykorzystująca testy biochemiczne określające dni płodne i niepłodne.

5. Prezerwatywa.

6. Hormonalne środki antykoncepcyjne.

7. Metoda termiczna.

8. Stosunek przerywany.

9. Miejscowe środki plemnikobójcze.

10. Wewnątrzmaciczna wkładka antykoncepcyjna hormonalna lub mechaniczna (spirala).

11. Chirurgiczne pozbawienie płodności.

Do biologicznych, czyli naturalnych metod należą: metoda termiczna, Billings’ów, kalendarzykowa, stosunek przerywany i wstrzemięźliwość płciowa.

1. Chirurgiczne pozbawienie płodności polega na trwałym, na ogół nieodwracalnym zabiegu przecięcia jajowodów, podwiązania jajowodów, przecięcia nasieniowodów, podwiązania nasieniowodów. W Polsce zabronione. U kobiet stosuje się tę metodę, jeżeli ciąża stanowi dla niej zagrożenie śmiertelne.

2. Stosunek przerywany polega na szybkim wycofaniu prącia z pochwy zanim nastąpi ejakulacja, czyli wytrysk nasienia. Oczywiście mężczyzna jest pozbawiany w ten sposób przeżycia najprzyjemniejszej chwili w całym akcie płciowym – orgazmu. Doprowadza to do bardzo poważnych nerwic i zaburzeń psychicznych (nerwowość, wybuchowość, chwiejność nastrojów, kłótliwość, depresja, niemożność skupienia się). Stosowanie tej metody wkrótce doprowadza do niemocy płciowej mężczyzny, przedwczesnego wytrysku i zaburzeń erekcji. Nie jest obojętne to również dla zdrowia i psychiki kobiety. W dodatku metoda ta nie jest pewna, bowiem pierwsze krople śluzu (z gruczołów opuszkowo-cewkowych) wydzielane podczas wzwodu mogą zawierać plemniki zdolne do zapłodnienia.

3. Metody biochemiczne – w Polsce słabo rozwinięte i rozpowszechnione. Polegają na wyznaczaniu dnia płodności i ewentualnie na zaniechaniu wówczas współżycia. W Polsce są dostępne następujące testy: LH.Test /Veda Lab/ (oznacza hormon lutropowy w moczu), OvuBand /Point/, LHOvulation /Point/ (oznacza lutropinę w osoczu) – czas badania około 8 minut. Umożliwiają określenie dnia owulacji. Pomagają w zaplanowaniu ciąży. Raczej dla antykocepcji się nie nadają, bowiem są kłopotliwe i kosztowne. Mogą pełnić rolę kontrolną w stosunku do metody kalendarzowej i Billings’ów.

4. Prezerwatywy – dzielą się na żeńskie (dla kobiet – femidomowe = femidom) i męskie (dla mężczyzn). Wskaźnik Pearla 2-8.¹Męskie prezerwatywy są rozmiaru afrykańskiego (duże, ponad przeciętne) i europejskie (przeciętne wymiary). Mogą mieć rozmaitą barwę, strukturę powierzchni, zapach i smak. Są ze zbiorniczkiem (rezerwuarek) lub bez zbiorniczka na nasienie (ejakulatę). Najczęściej są pudrowane talkiem od wewnątrz co ułatwia nałożenie na prącie. Mogą być także zwilżone specjalnymi środkami zarówno od zewnątrz jak i wewnątrz. Różnorodne gadżety (wyrostki, brodawki, pajacyki, truskaweczki, fałdki itp.) na prezerwatywie mają zwiększyć rozkosz seksualną i urozmaicić seks oraz doznania. Istnieją bardzo rozbudowane podziały prezerwatyw, w które nie będę wnikał, bo nie jest to intencją niniejszej strony www. Prezerwatywy przed wdrożeniem do handlu są obecnie testowane i coraz lepszej jakości a przy tym coraz cieńsze i bardziej wytrzymałe. Rzadko więc dochodzi do uszkodzenia powłoki prezerwatywy w czasie normalnego stosunku i prawidłowego stosowania (w tym nałożenia) prezerwatywy. Ich główną funkcją jest zapobieganie zaplemnienia; uniemożliwiają więc wypełnienie dróg płciowych kobiety nasieniem męskim. Stanowiąc izolator zabezpieczający przed wymianą wydzielin płciowych w szerokim rozumieniu. Służą więc profilaktyce chorób zakaźnych. Ich wadą jest zmniejszenie doznań seksualnych z powodu zmniejszonego odczuwania tarcia oraz dyskomfort w czasie kopulacji (uczucie ciała obcego). Przyjmując hipotezę istnienia i stopniowego rozwoju więzi biochemicznej między partnerami i absorpcji wydzielin płciowych do krwiobiegu kochanków - można przyjąć, że prezerwatywa jest poważną ku temu barierą. W związkach partnerskich opartych lub mających się opierać na czymś więcej niż akt seksualny (tzn. miłości i tym samym uczuciach) należy odrzucić przewlekłe stosowanie prezerwatyw. Femidom jest mało rozpowszechniony w Polsce, chociaż dostępny w niektórych sklepach typu sexshop. Produkowane w jednym wymiarze, poliuretanowe, stosowane dopochwowo. Raczej niewygodne i kłopotliwe w stosowaniu.

5. Wewnątrzmaciczne wkładki mechaniczne. Zwana jest potocznie spiralką (IUD), ze względu na kształt pierwszych modeli. Zakładane są do jamy macicy za pomocą specjalnego aplikatora. Wykonane są z metalu lub z tworzywa sztucznego. Obecnie maja kształt litery S, omega, T lub laski. Stosowane są spirale Margulisa, Lippesa, Cooper`a T, polski Spiran, fińska Nova T Cu 200 Ag. W macicy można je trzymać różny okres, zależnie od spiralki, od kilku miesięcy do kilku (nawet 7) lat. Są skuteczne, współczynnik Pearla wynosi 0,3-2. Działanie spirali jest prymitywne i szkodliwe dla zdrowia kobiety. Metalowe spirale uwalniają jony uszkadzające plemniki. Do takich metali należy np. aluminium., srebro, żelazo i miedź. Spirala jest traktowana przez macice jak ciało obce, organizm dąży do usunięcia, wydalenia tego przedmiotu z dróg rodnych. Wyraża się to zarówno w skurczach mięśniówki jak i w wydzielaniu błony śluzowej. Układ immunologiczny również staje się bardzo aktywny w obrębie dróg płciowych. Wzmożone odruchy wydzielania i wydalania skutkują w zapobieganiu zapłodnienia> Plemniki giną lub są bardzo szybko usunięte. Ponadto chroniczny nieżyt (czytaj stan zapalny i wysiękowy) dróg płciowych wywołany spiralą również nie sprzyja zapłodnieniu, a tym bardziej inplantacji zarodka. Skutkami ubocznymi stosowania spirali są: nadżerki, nieregularne, obfite i bolesne krwawienia miesiączkowe, upławy, zaburzenia płodności pomimo usunięcia spirali, poronienia, zrosty, degeneracja macicy uniemożliwiająca zajście w ciążę; nieodwracalne zniszczenie endometrium macicy; ogólne osłabienie organizmu kobiety. Spirala to czynnik mechaniczny mogący wywołać nowotwór (rak przyczyny mechanicznej).

6. Wewnątrzmaciczna wkładka hormonalna wykazuje ogromną skuteczność antykoncepcyjną, współczynnik Pearla wynosi 0,1-0,3. Łączy w sobie cechy spirali mechanicznej i hormonów gestagennych (levonorgestrel). Produkowana jest przez firmę Schering (Finlandia) – wkładka Mirena. Wg oficjalnych wyników badań nie zwiększa obfitości krwawień, wręcz przeciwnie – zmniejsza je. Zwiększa gęstość śluzu w macicy i w pochwie. Wkładka wydziela w ciągu doby 20 ug hormonu. Ma kształt litery T i jest wyposażona w specjalne nitki umożliwiające jej usunięcie. Działa przez 4-5 lat. Do działań ubocznych wkładki należą: przerosty i torbiele pęcherzyków jajnikowych, złe samopoczucie, bóle w podbrzuszu, trądzik sterydowy oporny na leczenie, zatrzymanie miesiączki, bóle piersi, obrzęki, bóle krzyża, hirsutyzm, tendencja do zatorów i zakrzepów.

7. Wstrzemięźliwość płciowa polega na zaniechaniu stosunków płciowych. Wymaga jedynie (a może raczej aż!) postanowienia psychicznego i w pewnym sensie poświęcenia się sprawie. Jest to prosta, tania i skuteczna metoda antykoncepcji. Niemożliwa do realizacji u osób z wielkim temperamentem i wybitnym popędem płciowym. Wymaga wielu przemyśleń i ustalenia rozsądnych powodów abstynencji seksualnej (aby nie istnieć w konflikcie z samym sobą i z własnymi potrzebami). Niewłaściwie zastosowana lub realizowana “na siłę” bez uprzedniego psychicznego przygotowania powoduje zaburzenia psychiczne, zaburzenia wegetatywne, stres, a nawet głęboką depresję. Uniemożliwia zbudowanie związku partnerskiego opartego na miłości i seksie (brak więzi seksualnych między partnerami)., chyba, że oboje tego nie potrzebują i chcą oprzeć związek jedynie na przyjaźni J . Sprzyja nasileniu masturbacji, czyli samodzielnemu doprowadzaniu się do orgazmu (samodzielne zaspokajanie potrzeb seksualnych), co oczywiście nie jest szkodliwe zdrowotnie i moralnie.

8. Środki plemnikobójcze (wskaźnik Pearla 4-8). Należą tu substancje chemiczne powodujące fizykochemiczną destabilizację nasienia – ejakulaty lub wprost uszkadzające plemniki = spermatozoity. Uszkodzone plemniki nie są zdolne do zapłodnienia komórki jajowej = ovocytu. W Polsce dostępne są preparaty zawierające nonoxinols (nonylo-fenylo-hydroksy-poli-oksyetylen)= dawniej Macrogol. Występują pod postacią globulek, pianek, aerozoli i kremów; dostępne bez recepty w aptekach i w sexshopach. Działają około 4-6 h. Stosuje się je per vaginum przed stosunkiem. Przeciwwskazaniem jest uczulenie na środek chemiczny. Dobrze jest połączyć tę metodę z metodami biologicznymi. Najbardziej jest godna poleceniu. Przede wszystkim możliwa do realizacji w “polskich warunkach”, bowiem jest łatwo dostępna, bezpieczna dla kobiety, tania i prosta w zastosowaniu. Nazwy handlowe nonoksynolu:

· Delfen (Cilag) – aerozol 20 g, z aplikatorem – 12%, pianka; tuby 70 g (aplikator) – 5% krem;

· Secural (SecFarm) – globulki per vaginum 75 mg;

· Patentex Oval N – globulki per vaginum 75 mg;

· Ortho-Gel (Janssen-Cilag) – tuby 81 g, 2% żel dopochwowy;

· Kolpotex (Adamed) – globulki per vaginum 75 mg.

9. Płukanki plemnikobójcze (wskaźnik Pearla 8-25). Jest to najstarsza i najmniej skuteczna metoda zapobiegania zajściu w ciążę. Do płukania pochwy (irygacje, nasiadówki) stosowano rozmaite roztwory związków chemicznych i wyciągi roślinne zabijające plemniki. Jako przykład można podać: odwary z wrotyczu, jałowca, kory chinowej, berberysu, glistnika jaskółczego ziela, roztwór octu 10% (1 łyżeczka na 100 ml wody przegotowanej), roztwór kwasku cytrynowego (1 łyżeczka na 1 l wody przeg.), roztwór kwasu mlekowego (1 łyżka na 1 l wody przeg.). Ponadto stosowano roztwory rakotwórczego fenolu, roztwory soli (siarczan miedzi, chlorki), kwas węglowy (roztwory). Do przepłukiwania pochwy stosowano gruszkę gumową (do lewatywy) lub specjalne irygatory (szklany lub gumowy), mało skuteczne były bowiem nasiadówki (w misce lub w bidecie z danym roztworem, ruch roztworu w kierunku pochwy wymuszany dłonią; zanurzano oczywiście w miarę możliwości całe narządy płciowe i pośladki z równoczesnym opłukiwaniem pochwy).

10. Hormonalne preparaty antykoncepcyjne zawierają estrogeny i gestageny. Nadmiar estrogenów hamuje wydzielanie folikulostymuliny (folitropiny) FSH, a nadmiar gestagenów (progestyny) hamuje uwalnianie lutropiny w przysadce mózgowej. Preparaty te zatrzymują więc rozwój pęcherzyka jajnikowego oraz owulację. Zmieniają skład chemiczny i konsystencję endometrium macicy zapobiegając inplantacji zarodka. Wyróżnia się preparaty I, II i III fazowe. Osobną grupę stanowią preparaty postosunkowe - postcoital contraception stosowane do antykoncepcji po akcie płciowym. W zależności od ilości składników w tabletce można je podzielić na jedno- i dwuskładnikowe. Wskaźnik Pearla wynosi około 0,2-0,3. Są więc skuteczne, ale szkodliwe. Wszystkie środki antykoncepcyjne zwiększają ryzyko zawału serca, zakrzepów, i zatorów (np. zator mózgu) . Sprzyjają zastoinowym uszkodzeniom wątroby. Powodują zaburzenia miesiączkowania w razie ich odstawienia. Wywołują bóle głowy, przebarwienia na skórze (np. brunatne plamy). Dzieje się to za sprawą zwiększenia stężenia czynników krzepnięcia krwi pod wpływem gestogenów. Nadto zwiększają stężenie cholesterolu we krwi potęgując rozwój wczesnych zmian miażdżycowych. Zaburzają również gospodarkę tłuszczową zwiększając możliwość rozwoju otyłości. U kobiet zażywających hormonalne środki antykoncepcyjne występują bóle stawów, stany depresji, u niektórych - zwiększone napięcie przedmiesiączkowe. Obserwuje się również zaburzenia emocjonalne. Zwykły trądzik młodzieńczy poczatkowo zanika pod wpływem estrogenów, ale potem (po odstawieniu preparatów) przechodzi w oporny na leczenie trądzik sterydowy i przewlekły. Dokonajmy przeglądu ważniejszych preparatów handlowych.

· Preparaty antykoncepcyjne I fazowe zażywa się od 1 do 21 dnia cyklu menstruacyjnego – 1 tabletka (draż.) o tej samej porze od 1 dnia (od momentu krwawienia) miesiączki, do 21 dnia, potem 7 przerwa w czasie której zachodzi krwawienie. Efekt antykoncepcyjny utrzymuje się także w czasie przerwy. Składnikiem estrogennym jest najczęściej etynyloestradiol a gestagenem jest levonorgestrel, dezogestrel lub gestoden. Należą tutaj:

· Cilest (Cilag) – tabl. 21 sztuk;

· Femoden (Schering) – draż. 21 szt.;

· Gravistat (Schering) – tabl. 21 szt.;

· Jenetten (Schering) – tabl. powl. 21 szt.;

· Loveston (Jelfa) – tabl. 21 szt.;

· Marvelon (Organon) – tabl. 21 szt.;

· Mercilon (Organon) – tabl. 21 szt.;

· Microgynon 21 (Schering) – tabl. powl. 21 szt.;

· Minulet (Wyeth-Lederle) – draż. 21 szt.;

· Regulon (Gedeon Richter) – tabl. powl. 21 szt.

· Neogynon 21 (Schering) – tabl. 21 szt.

· Preparaty antykoncepcyjne dwufazowe zawierają różne proporcje progestynu do estrogenu. Tabletki są w różnych kolorach co ułatwia ich odpowiednie zażywanie w trakcie menstruacji. Są one dostosowane do zmian hormonalnych kobiety występujących w trakcie cyklu. Pierwszą tabletkę białą należy przyjąć w 1 lub 5 dniu cyklu. Następnie codziennie o tej samej porze należy przyjmować kolejne białe tabletki a następnie różowe. Po przyjęciu 21 tabletek należy zrobić przerwę 7-dniową, a 8 dnia należy rozpocząć przyjmowanie tabletek z następnego opakowania. Należy tu Anteovin (Richter) tabl. 21 szt. i Synphase (Searle) – tabl. 21 szt.

· Preparaty antykoncepcyjne trójfazowe działają podobnie jak dwufazowe. W różnobarwnych tabletkach jest różna zawartośc hormonów, uwzględniająca zmienne stężenie hormonów we krwi kobiety w okresie menstruacji. Tabletki zażywa się od 1 dnia cyklu (a nie w 5!), najpierw żółte, potem brązowe i jako ostatnie białe. Przez 21 dni zażywa się 1 tabletkę o tej samej porze. Po 21 dniach przeprowadza się przerwę. W ten sposób stosuje się: Milvane (Schering) – tabl. 21 szt.; Tri-Minulet (Wyeth-Lederle) – tabl. powl. 21 i 63 szt.; Tri-Regol (Gedeon-Richter) – tabl. powl. 21 i 63 szt.; Trinordiol 21 (Wyeth-Lederle) – draż. 21 szt.; Trinovum (Cilag) – tabl. 21 szt., Trisiston (Jenapharm) – tabl. powl. 21 szt.

· Postosunkowe preparaty antykoncepcyjne postcoital contraception (after-pill) – zapobiegają implantacji zarodka w macicy. Wskaźnik Pearla 1-5. Po stosunku (ale nie dalej niż 1 godzinę) przyjmuje się 1 tabl. preparatu Postinor (Gedeon-Richter) tabl. 750 ug (4 sztuki). Zawiera norgestrel o działaniu gestagennym. W razie licznych stosunków (np. gwałt zbiorowy) należy przyjąć 1 tabletkę, a potem po 8 godzinach następną.

· Antykoncepcyjne preparaty antyandrogenne – zawierają cyproteron czyli pochodną progesteronu o działaniu antyandrogennym (innymi słowy zapobiega zmężczyznieniu kobiet, hamując działanie testosteronu i dehydroepiandrosteronów). Należy tutaj Diane 35 (Schering) – draż. Diane 35 zawiera oprócz cyproteronu również etynyloestradiol. Nabiera więc działanie antykoncepcyjne, ale nie jest do takiego zastosowania przewidziana w lecznictwie. Diane wykorzystuje się w leczeniu trądziku u kobiet, nadmiernego owłosienia dziewcząt i kobiet i łysienia androgennego. Stosowana w leczeniu trądziku i hirsutyzmu (wirylizmu) u kobiet zapobiega równocześnie zajściu ciąży.

11. Metoda kalendarzowa – pozwala określić dni płodne i niepłodne kobiety. Jest mocno krytykowana, uważam jednak, że niesłusznie. W wyniku kilkuletniej pracy ze studentami doszedłem do wniosku, że niewiele osób umie tak naprawdę zastosować tę metodę. W rozmaitych publikacjach spostrzegłem niewłaściwe sposoby wyliczania dni niepłodnych. Widać było z zagmatwanego tekstu wyraźnie, że wiele autorów po prostu nie rozumie tej metody. Zatem metoda jest dobra, pod warunkiem, że umie się ją zastosować. Wskaźnik Pearla wynosi około 20. Przede wszystkim, aby wyliczyć dni płodne i niepłodne kobieta powinna zorientować się jak długo trwał u niej najdłuższy i najkrótszy cykl w ciągu ostatniego roku. Matki powinny wyuczyć córki prowadzenie kalendarzyka miesiączkowego. Jest to ważna czynność pozwalająca na poznanie własnej fizjologii oraz zaplanowanie wielu istotnych kwestii życiowych. Długość cyklu liczymy od pierwszego dnia jednej miesiączki (czyli od dnia wystąpienia krwawienia!) do dnia wystąpienia kolejnej miesiączki. Przeddzień przed kolejnym krwawieniem to ostatni dzień ostatniego cyklu, pojaw nowego krwawienia to pierwszy dzień nowego cyklu. Mówię tak o tym, bo często zamężne kobiety niewiedza co to pierwszy dzień miesiączki L . Owulacja, czyli jajeczkowanie, niezależnie od długości trwania cyklu przypada na 14 dzień przed pierwszym dniem przyszłej miesiączki. Od ogólnej liczby dni trwania okresu odejmujemy 14 dni uzyskując dokładnie dzień owulacji, np. jeśli menstruacja trwa 28 dni to 28-14 = 14, jeżeli cykl nasz trwa 35 dni to 35-14 = 21, jeżeli 21 dni to 21-14 = 7, jeżeli 29 to 29-14=15. Wynik oznacza dzień owulacji. Aby uniknąć nieplanowanej ciąży, nie należy współżyć 6 dni przed owulacją i dwa dni po owulacji (tzw. dni bezpieczeństwa). Pewniejszym okresem na bezpieczne współżycie jest druga faza - faza progestacyjna, czyli po owulacji. Dwa dni po owulacji można współżyć, jest to okres niepłodności. Proszę jednak zwrócić uwagę, że kobiety z krótkim cyklem, np. 22-25 dniowym cyklem pozbawione są możliwości współżycia przed jajeczkowaniem. 22-14=8 dni W ósmym dniu po krwawieniu jest owulacja u kobiety mającej cykl 22 dniowy. Jeśli doliczymy dni bezpieczeństwa 6 dni przed owulacją to wypadnie nam możliwość bezpiecznego współżycia w czasie krwawienia. Bo krwawienie trwa u kobiety około 3-5 dni. Nie jest przyjemne oczywiście współżycie w czasie krwawienia, stąd najczęściej jest zaniechane przez związki partnerskie. Podobny problem jest u kobiet z 24 dniowym cyklem, bo 24-14 =10. Doliczając 5 dni rezerwowych przed owulacją wypada nam 5 dzień możliwy do współżycia, na ogół kobieta też jeszcze wówczas krwawi, stąd staje się niemożliwe współżycie. Pogratulować więc można kobietom z długim cyklem miesiączkowym, bo mogą dłużej współżyć przed owulacją. W określeniu dni płodnych kobiety z różnie trwającymi cyklami pomaga praktyczna tabela O`Briena:

Długość trwania cyklu i jego wahnięcia

Liczba dni niepłodnych po rozpoczęciu się krwawienia miesiączkowego

Liczba dni płodnych

Liczba dni niepłodnych przed krwawieniem miesiączkowym

24-dniowy regularny

24-25-dniowy

24-26-dniowy

24-27-dniowy

25 dniowy regularny

25-26-dniowy

25-27-dniowy

25-28-dniowy

26 dniowy regularny

26-27-dniowy

26-28-dniowy

26-29-dniowy

27-dniowy regularny

27-28-dniowy

27-29-dniowy

27-30-dniowy

28-dniowy regularny

28-29-dniowy

28-30-dniowy

28-31-dniowy

29-dniowy regularny

29-30-dniowy

29-31-dniowy

29-32-dniowy

30-dniowy regularny

30-31-dniowy

30-32-dniowy

30-33-dniowy

Korzystając z tabeli wystarczy, aby kobieta wiedziała ile dni trwa jej cykl i aby prowadziła kalendarzyk zaznaczając w nim dzień rozpoczęcia i zakończenia każdej miesiączki. W tabeli odczytuje dni w jakich może współżyć.

Metoda nie może być stosowana u kobiet z wybitnie nieregularnymi miesiączkami. Zawodzi także przy nagłej zmianie miejsca pobytu (np. wyjazd w góry osób z niżu i odwrotnie), w czasie stresu i depresji, przy dużym wysiłku fizycznym. Dnie mogą wówczas ulec przesunięciu i to w znaczący sposób. Kobiety zestresowane (np. bite, w związku partnerskim z alkoholikiem), ciężko pracujące na nocne zmiany - nie mogą stosować metody kalendarzowej, bo wszystko to odbija się ujemnie na przebiegu menstruacji. Młode dziewczęta o nieustabilizowanej menstruacji oraz kobiety przekwitające też nie mogą ufać tej metodzie. Polecam ją skojarzyć z metodą środków plemnikobójczych.

Przed owulacją 6 dni bezpieczeństwa <<dzień owulacji>> po owulacji 2 dni bezpieczeństwa

Przykład:

Cykl trwa 29 dni

29-14=15

6 dni bezp.przed<<owulacja 15 dnia >>2 dni bezp po.

Można współżyć od 1 do 9 dnia cyklu (w fazie od krwawienia) oraz od 18 dnia (w fazie po owulacji - do krwawienia) cyklu do ostatniego dnia cyklu, czyli na przeddzień kolejnej miesiączki.

12. Metoda termiczna polega na ustalaniu dniu płodnych i niepłodnych za pomocą pomiaru temperatury ciała kobiety. W II fazie cyklu, w tzw. fazie progestacyjnej następuje wzrost temperatury ciała kobiety o 0,6-1^oC. Na początku cyklu, w fazie estrogennej temperatura ciała kobiety wynosi 36,6-36.8^oC. W śodkowym okresie cyklu następuje spadek ciepłoty, a potem nagły wzrost temperatury ciała powyżej 37^oC. Ten skok temperatury oznacza chwilę owulacji., czyli najbardziej płodny dzień. Temperatura utrzymuje się na zwiększonym poziomie przez 10-15 dni i spada ponownie na 2 dni przed krwawieniem, czyli pojawem następnej miesiączki. Oczywiście analogicznie do metody kalendarzowej wyznacza się 6 dni bezpieczeństwa przed owulacją i 2 dni bezpieczeństwa po owulacji, kiedy to nie można współżyć z mężczyzną. Są to dni płodne kobiety. Zatem metoda termiczna pozwala na wyznaczeniu dnia owulacji i obliczenie okresu płodnego. Wskaźnik Pearla wynosi około 1. Temperaturę należy mierzyć tym samym termometrem, przed wyjście z łóżka, rano i przed oddaniem moczu. Najlepiej pomiar dokonać w pochwie, odbytnicy lub w pochwie. W odbytnicy należy uwzględnić nieco wyższą temperaturę niż w pozostałych częściach ciała!. Aby mieć wiarygodne wyniki pomiary należy stosować cyklicznie i zapisywać (obserwowane wartości) przez minimum 4-6 miesięcy.

13. Metoda Billings’ów, czyli obserwacji objawów zespołu jajeczkowania. Wskaźnik Pearla wynosi około 10-12, ale w sumie zależy od znajomości diagnostyki i może wynosić nawet około 1. Na 5 dni przed jajeczkowaniem zwiększa się wilgotność pochwy i ilość mlecznej wydzieliny, wargi sromowe są pulchniejsze i bardziej zwarte. Przedsionek pochwy jest barwy sinawej (okresowo!). Kobieta odczuwa większy popęd płciowy. Tuż przed owulacją, śluz staje się ciągliwy, wytrzymały na przerwanie, klarowny, a rozmazany na szkiełkach podstawowych daje po wysuszeniu charakterystyczne obrazy liści paproci. Po owulacji śluz staje się gęsty i mętny. Sam moment owulacji wiele kobiet wyczuwa – ukłucie w jajniku (podbrzusze). Ustalenie dni płodnych moim zdaniem tą metodą jest trudne i wymaga skojarzenia z metodą kalendarzową lub termiczną. Wymaga praktyki i rzetelnej obserwacji zmieniających się właściwości fizykochemicznych śluzu oraz sumiennego zapisywania wyników każdego dnia.

^{---------------}

¹Wskaźnik Pearla – liczba kobiet, które zajdą w ciążę spośród 100 stosujących tę metodę w ciągu roku. Im niższy wskaźnik tym metoda skuteczniejsza J .

--------------

Cytofizjologia układu nerwowego

Tkanka nerwowa

Tkanka nerwowa zbudowana jest z komórek nerwowych – neuronów (= neurocyty) i z komórek glejowych.

Większość komórek glejowych rozwija się z ektodermy. Wyjątek stanowi mezoglej, wywodzący się z mezodermy.

Komórki glejowe wyścielają różnego rodzaju jamy i kanały w układzie nerwowym, ponadto stanowią rusztowanie dla neuronów. Tworzą osłonki dla neuronów. Ogólnie ujmując można stwierdzić, że neuroglej (zespół komórek glejowych) pełni funkcje podporowe, ochronne i odżywcze w stosunku do komórek nerwowych.

Komórki glejowe wykazują zróżnicowanie strukturalno-funkcjonalne, dlatego też niekiedy wydziela się je z tkanki nerwowej właściwej tworząc dodatkowo tkankę neuroglejową.

Komory i kanały w układzie nerwowym wyścielają ependymocyty, tworzące wyściółkę – ependymę. Ependyma ma charakter nabłonka sześciennego wyposażonego w rzęski i kosmki. Komórki ependymy mają zdolność pompowania sodu, za którym podąża chlor i woda. Dzięki temu tworzy się płyn mózgowo-rdzeniowy.

Mezoglej (zwany dawniej mikroglejem) zbudowany jest z komórek drobnych, tworzących wypustki cytoplazmatyczne (odchodzące pod katem prostym od powierzchni cytolemmy). Mają zdolność fagocytozy. Zawierają lizosomy, drobne jądra, mitochondria i diktiosomy.

Astrocyty to komórki z licznymi wypustkami, dzięki czemu przybierają formę gwiazd. Transportują składniki pokarmowe z krwi do komórek nerwowych oraz pełnia funkcje ochronne. W zależności od cech wypustek, dzieli się je na astrocyty protoplazmatyczne i astrocyty włókniste.

Astrocyty włókniste wytwarzają długie i cienkie wypustki przez które przebiegają filamenty pośrednie. Występują w istocie białej układy nerwowego.

Astrocyty protoplazmatyczne posiadają wypustki grube i silnie rozgałęzione. Występują w istocie szarej układu nerwowego.

Drobne komórki z wypustkami, skupiające się wokół włókien nerwowych to oligodendrocyty. Wytwarzają osłonki mielinowe w ośrodkowym układzie nerwowym.

W obwodowym układzie nerwowym występują nerolemmocyty, czyli komórki Schwanna. Syntetyzują mielinę. Otaczają włókna nerwowe.

Mielinizacja, czyli tworzenie mieliny odbywa się poprzez owijanie włókna nerwowego spłaszczonym oligodendrocytem lub neurolemmocytem. Mielina jest przekształconą błoną komórki glejowej, zawierającą fosfolipidy, glikolipidy, cholesterol i białkowce. Mielina jest izolatorem, umożliwiającym szybkie przewodzenie impulsu metoda skokową. Mielina nie ma charakteru ciągłego wzdłuż całego włókna. Miedzy odcinkami mielinowymi leżą odcinki niemielinowe o szerokości 0,5 μm. Te odcinki niemielinowe to przewężenia Ranviera, w których neurolemma wypustki neuronu zawiera kanały jonowe sodowo-potasowe. Prąd bioelektryczny przepływający w postaci fali depolaryzacji przeskakuje z jednego przewężenia na drugie po izolatorze - mielinie. Depolaryzacja zachodzi więc punktowo, w odcinkach niemielinowych, co przyspiesza proces przewodzenia impulsu.

Typowy neuron zbudowany jest z perykaryonu (z ciała komórki), z dendrytów i z neurytu (akson). Neurony powstają z komórek młodocianych – z neuroblastów. Neuroblasty mają zdolność poruszania się wzdłuż komórek glejowych i wzajemnego łączenia.

Perykarion to obszar komórki nerwowej, obejmujący jądro z rąbkiem protoplazmy, od której odchodzą wypustki. Perykaryon może być trójkątny, gruszkowaty lub gwiaździsty. Jego średnica waha się
w szerokich granicach i wynosi od 4 do 120 μm. Wewnątrz perykaryonu mieści się retikulum endoplazmatyczne granularne RER, mitochondria, aparat Golgiego, tigroidy, ziarnistości substancji (melanina, lipofuscyna, peptydy), lizosomy, pęcherzyki transportowe, mikrotubule i filamenty. Tigroidy, dawniej określane mianem ciałek Nissla, są pęcherzykami lub kanalikami retikulum, wokół których występują rybosomy w układzie rozetkowym. Tigroidy syntetyzują białkowce. Jądro leży centralnie lub obwodowo, a przy nim diktiosomy.

W obszarze pozbawionym tigroidów, w tzw. podstawie aksonalnej (dawniej wzgórek aksonalny) bierze początek neuryt. Neuryt ma średnicę 1-20 μm (do 1 mm) i dorasta do 1 m. długości (neurony ruchowe rdzenia kręgowego). Neuryt jest równej grubości. Boczne odgałęzienia aksonu noszą nazwę kolateralii (l. poj. Kolateralium, l. mn. kolateralia). Koniec aksonu również rozgałęzia się drzewkowato, tworząc telodendron. Końcówki telodendronu często są rozszerzone, tworząc kolbki synaptyczne. Wewnątrz aksonu przebiegają neurofilamenty i neuromikrotubule zatopione w cytozolu – aksoplazmie. Wzdłuż filamentów i tubul transportowane są pęcherzyki z peptydami
i z mediatorami. Mitochondria i lizosomy są nieliczne. Błona komórkowa otaczająca akson to aksolemma. Aksolemma jest częścią neurolemmy, okrywającej cała komórką nerwową. Impulsy nerwowe są przekazywane od perykaryonu do telodendronu (końcowe synapsy aksonu) - odśrodkowo.

Dendryty (gr. dendros – drzewo, dendrologia – nauka o drzewach) są wypustkami perykaryonu. Dendryty mają nierówną grubość i są rozgałęzione oraz krótsze od aksonu. Przewodzą impulsy do perykaryonu (dośrodkowo). Zgrubienia (pączki, gemmule dendrytyczne) dendrytów są synapsami. Wypełnione są neurotubulami i neurofilamentami.

Synapsy to połączenia międzykomórkowe. W synapsie można wyróżnić błonę presynaptyczną, szczelinę synaptyczną i błonę postsynaptyczną. W kolbkach (presynaptycznych !) występują pęcherzyki mediatorowe wypełnione neurotransmiterem (neuroprzekaźnik, mediator chemiczny) oraz mitochondria. Szerokość szczeliny synaptycznej wynosi około 20 nm. W błonie postsynaptycznej zlokalizowane są receptory wiążące wyzwolony mediator. W pobliżu błon: pre- i postsynaptycznej występują mikrotubule i filamenty. Podczas pobudzenia neuronu, impuls powoduje otwarcie kanałów jonowych dla wapnia. Wapń przenika do cytozolu (neuroplazmy) i łączy się z kalmoduliną. Uaktywnia to kinazy białkowe, fosforylujące białko – synapsynę. Synapsyna umożliwia przyłączenie pęcherzyków mediatorowych do neurofilamentów i ich transport wzdłuż aksonu. Białko synaptotagmina powoduje fuzję pęcherzyków mediatorowych z błoną presynaptyczną. Białko synaptofizyna uwalnia mediator do szczeliny synaptycznej. Mediator łączy się z receptorami błony postsynaptycznej przenosząc fale depolaryzacji na kolejna komórkę (neuron, miocyt lub glandulocyt). Kompleks mediator-receptor otwiera kanały dla sodu, który wnika do cytozolu. Pobudzenie komórki docelowej może też zachodzić poprzez cyklazę adenylową.

Komórki nerwowe w błonach zawierają pompy sodowo-potasowe. Dzięki tym pompom wewnątrz komórki panuje duże stężenie potasu i małe sodu, natomiast na zewnątrz istnieje duże stężenie sodu, a małe potasu. Zatem pomiędzy wnętrzem komórki a środowiskiem pozakomórkowym panuje różnica potencjałów. Wnętrze włókna jest ujemne w stosunku do dodatniego otoczenia. Różnica potencjałów wynosi –60, –90 mV. Jest to potencjał spoczynkowy. Podczas pobudzenia neuronu, następuje depolaryzacja błony i wytworzenie potencjału czynnościowego, który wynosi +40, + 50 mV. Zwiększa się wówczas przepuszczalność dla jonów sodu. Sód napływa do wnętrza komórki, a potas emigruje na zewnątrz. Ruch jonów wyzwala prąd bioelektryczny, który przesuwa się wzdłuż błony powodując falę depolaryzacji. Odwrócenie biegunowości błony jest krótkotrwałe, błona wewnątrz staje się chwilowo dodatnia, a na zewnątrz chwilowo ujemna. Wkrótce uaktywniają się pompy, przywracające poprzedni stan ładunków. Przejście błony ze stanu depolaryzacji do stanu spoczynkowego nosi nazwę repolaryzacji. Natomiast przejście błony ze stanu spoczynkowego w stan czynnościowy nosi nazwę depolaryzacji. Szybkość przenoszenia impulsu jest zależna od średnicy włókna. Im włókno grubsze, tym szybkość ta wzrasta. Pobudzenie biegnie z prędkością 14-27 m/s. W szczelinie synaptycznej pobudzenie przenoszone jest na drodze chemicznej – za pomocą mediatorów. Proces uwalniania mediatorów do szczeliny, a następnie ich wychwytywanie przez receptory wiąże się z upływem pewnego czasu (do 1 milisekundy). Powoduje to opóźnienie synaptyczne, czyli przewodzenia podniety.

Mediatorami są substancje chemiczne. Neurotransmitery dzieli się na pobudzające (kwas glutaminowy, acetylocholina, adrenalina, noradrenalina) i hamujące (glicyna, beta-alanina, GABA – gamma-amino-masłowy kwas). Mediator jest szybko rozkładany przez odpowiedni enzym. Acetylocholina rozpada się do kwasu octowego i choliny pod wpływem cholinoesterazy. Katecholaminy (noradrenalina, adrenalina) są trawione przez MAO (monoaminooksydazę) i COMT (metylotransferazę katecholową).

Acetylocholina ACh jest mediatorem synaps ośrodkowych, zwojowych, zakończeń przywspółczulnych i ruchowych. Biosynteza ACh zachodzi przy udziale acetylotransferazy i wymaga obecności acetylokoenzymu A oraz choliny (acetylacja). W pęcherzykach synaptycznych związana jest z białkiem proACh.

Acetylocholina zwalnia czynność serca (nerw błędny ma zakończenia cholinergiczne!). Nerw błędny dociera głównie do przedsionków serca.

Ponadto rozszerza obwodowe naczynia krwionośne i obniża ciśnienie krwi. Powoduje skurcz oskrzeli i mięśniówki jelit. W ośrodkowym układzie nerwowym jest mediatorem w układzie limbicznym, w podwzgórzu,
w korze mózgowej i w pniu mózgu. Neurotransmisja dotyczy aktywności ruchowej, emocji, snu, uczenia się i pamięci.

Acetylocholina jest także mediatorem w płytce ruchowej, czyli w połączeniach nerwowo-mięśniowych. Zniesienie przekaźnictwa nerwowo-mięśniowego nosi nazwę bloku nerwowo-mięśniowego. Blok nerwowo-mięśniowy powoduje zwiotczenie mięśni szkieletowych. Do tego celu stosowane są substancje farmakologiczne (alkaloidy kurarynowe, toksoferynowe).

Glicyna działa hamująco na neurony ruchowe rogów przednich rdzenia kręgowego.

GABA hamuje pobudzenie motoneuronów rogów brzusznych, działa uspokajająco, przeciwdrgawkowo, rozluźniająco na mięśnie szkieletowe. Noradrenalina uczestniczy w procesie snu, czuwania, koncentracji uwagi, uczenia się i pamięci oraz w regulacji czynności ruchowych.

Dopamina jest szczególnie ważna w procesach regulacji czynności ruchowych i napięcia mięśniowego. Istotna w koordynacji ruchów. Niedobór powoduje zaburzenia napędu ruchowego, nadmierne napięcie mięśni, drżenie mięśni i wystąpienie choroby Parkinsona oraz depresji. Nadmiar obserwowany jest w schizofrenii. Neurony dopaminowe występują także w układzie mezokortykolimbicznym, łączącym śródmózgowie z układem limbicznym i z polami korowymi. Układ ten reguluje czynności ruchowe, w nim też odbywają się procesy emocjonalne.

Serotonina, czyli 5-hydroksytryptamina powstaje w wyniku hydroksylacji i dekarboksylacji tryptofanu. Wywołuje skurcz mięśni gładkich, podnosi ciśnienie krwi poprzez zwężenie naczyń krwionośnych. Uczestniczy w procesach snu, przy pobudzeniu seksualnym, ruchowym i emocjonalnym; pobudza apetyt.

Oprócz wyżej wymienionych istnieje wiele innych mediatorów w układzie nerwowym, np. histamina, substancja P (w rdzeniu kręgowym bierze udział w przekazywaniu impulsów czuciowych), beta-endorfina (w ośrodkowym układzie nerwowym działają przeciwbólowo, przeciwlękowo), adenozyna (modulator neurotransmisji o charakterze inhibitora, działa uspokajająco i przeciwdrgawkowo, uczestniczyw zasypianiu).

Istnieją również (obok wyżej opisanych synaps chemicznych) synapsy elektryczne, w których występuje połączenie międzykomórkowe typu neksus. Szczelina jest wąska, 1,5-2 nm. W tego typu synapsach nie jest wymagany mediator. Przez wyspecjalizowane pory (białka kanałowe – koneksony) przenikają jony sodu przenoszące stan pobudzenia. Brak tu opóźnienia synaptycznego.

Receptory czucia powierzchniowego i głębokiego

Czucie powierzchniowe czyli skórne (eksteroceptywne) jest analogiczne z pojęciem zmysłu dotyku. Błony śluzowe i skóra odbierają bodźce cieplne, zimna, dotyku, ucisku, bólu, świądu i łaskotania.

Termoreceptory. Receptory ciepła (ok. 30 tys.) wrażliwe są na wzrost temperatury. Receptory zimna (ok.. 250 tys.) odbierają spadek temperatury. Oba receptory są rozmieszczone nierównomiernie, najliczniej występują na powierzchniach skórnych nieosłoniętych odzieżą. Bodźce cieplne odbierane są głównie przez ciałka Ruffiniego (zlokalizowane głębiej w skórze), a bodźce zimna przez ciałka Krausego (bliżej powierzchni).

Zmysł dotyku zapewnia odebranie kształtu, wielkości, twardości i rodzaju powierzchni ciała stykającego się ze skórą. Ponadto zmysł ten zapewnia odczuwanie ucisku na skórę lub błonę śluzową. Receptory dotyku są rozmieszczone nierównomiernie na powierzchni skóry. Najliczniej występują na powierzchni warg, języka, opuszków palców, czoła. Nielicznie na grzbiecie. Receptorami dotyku są ciałka Meissnera, występujące w brodawkach skóry właściwej oraz w spojówce. Składają się z lemmocytów, otoczonych tkanka łączną (fibroblasty, nieliczne włókna kolagenowe); maja kształt owalny; na jednym biegunie ciałka wnikają włókna nerwowe zmielinizowane i bezrdzenne; w dalszym przebiegu włókna mielinowe tracą mielinę i wspólnie z włóknami bezrdzennymi biegną zygzakowato do drugiego bieguna ciałka. Ciałka Merkla zbudowane są z komórek nabłonkowych warstwy kolczystej naskórka oraz z dendrytów przylegających do tych komórek. Komórki ciałka Merkla posiadają pęcherzyki neurosekrecyjne i wydzielają neuromediatory polipeptydowe, enkefalinę i pankreoastatynę. Rejestrują dotyk o małym ciśnieniu. Dotyk i nacisk odbierają również ciałka Ruffiniego oraz ciałka Krausego.

Ciałka Vatera-Paciniego (ciałka blaszkowate) reagują na nacisk. Występują w tkance podskórnej, krezce, torebce stawowej i w narządach wewnętrznych. Składają się z blaszek równolegle ułożonych. Blaszki zbudowane są z fibroblastów onerwia, nielicznych włókien kolagenowych i z istoty podstawowej tkanki łącznej. Do ciałka wnika włókno nerwowe zakończone wewnątrz kolbkami.

Na pograniczu naskórka i skóry właściwej znajdują się mechanoreceptory C – zakończenia włókien nerwowych otoczone lemmocytami i błona podstawna naskórka. Rejestrują świąd.

Brak czucia dotyku nosi nazwę anestezji, nadmierne zwiększenie – hiperestezji (przeczulica).

Czucie bólu odbierane jest przez wolne zakończenia nerwowe. Zakończenia te są rozproszone po całej skórze, i w błonach łącznotkankowych. Ból sygnalizuje uszkodzenie lub zagrożenie uszkodzeniem tkanki. Uszkodzenie tkanek może być spowodowane przez czynniki zewnętrzne (mechaniczne, termiczne, chemiczne) lub wewnętrzne (stan zapalny). Pod wpływem tych czynników uwalniane są
z uszkodzonych komórek przekaźniki: kininy, substancja P, prostaglandyny, jony potasowe, które z kolei pobudzają nocyceptory czyli receptory bólu. Z receptorów bólu pobudzenie przekazywane jest do wzgórza (ocena siły bodźca bólowego), a następnie do kory mózgowej (projekcja bólu). Podczas przewodzenia impulsów bólowych przez szlak rdzeniowo-wzgórzowy następuje pobudzenie tworu siatkowatego co objawia się w funkcjach autonomicznego układu nerwowego (doznania bólowe wywołują poprzez układ wegetatywny rozszerzenie źrenic, nadmierne pocenie się, przykurcze mięśni, wstrząs).

Proprioceptory stanowią grupę receptorów odczuwania głębokiego, czyli presyjnego. Istotne są tutaj układy wrzecionka nerwowo-mięśniowego i wrzecionka mięśniowo-ścięgnowego oraz proprioceptory stawowe. Rozciąganie ścięgna, mięśni lub torebki stawowej uświadamia organizm o aktualnej pozycji i ruchach poszczególnych części ciała.

Wrzecionka mięśniowo-ścięgnowe utworzone są przez nagie włókna neuronów czuciowych otoczone przez włókienka kolagenowe. Całość jest połączona ze ścięgnem w miejscu przechodzenia do mięśnia. Odbiera stopień naciągnięcia ścięgna, dzięki czemu na drodze odruchowej reguluje siłę skurczu mięśnia.

W mięśniach zapewniających wykonywanie precyzyjnych ruchów występują wrzecionka nerwowo-mięśniowe. Do miocytów śródwrzecionkowych wnikają włókna neuronów czuciowych i ruchowych. Otoczone są one warstewka łącznotkankową, przylegająca do miocytów pozawrzecionkowych. Włókna neuronów czuciowych są owinięte spiralnie wokół miocytów śródwrzecionkowych. Włókna neuronów motorycznych tworzą typowe synapsy nerwowo-mięśniowe. Wrzecionka nerwowo-mięśniowe regulują napięcie mięśniowe na drodze odruchowej.

Układ nerwowy

W obrębie układy nerwowego wydzielić można centralny (ośrodkowy = OUN = CUN) układ nerwowy, obwodowy układ nerwowy (peryferyjny układ nerwowy = PUN) i wegetatywny (autonomiczny = WUN) układ nerwowy.

OUN obejmuje mózgowie i rdzeń kręgowy.

PUN utworzony jest przez nerwy czaszkowe (12 par nerwów) i ich zwoje, nerwy rdzeniowe (31 par nerwów) i ich zwoje oraz receptory odbierające bodźce.

WUN składa się z układu współczulnego (dawniej zwanego sympatycznym) i przywspółczulnego (parasympatycznego).

Rdzeń kręgowy (medulla spinalis) leży w kanale kręgowym. Otoczony jest oponą twardą, pajęczynową i naczyniową (miękką). Rozciąga się od rdzenia przedłużonego do 1-2 kręgu lędźwiowego i osiąga długość 41-45 cm. Przybiera kształt lekko spłaszczonego walca, stopniowo zwężającego się ku dołowi w tzw. nić końcową. Nić końcowa sięga do kręgu guzicznego. Wzdłuż osi długiej po stronie grzbietowej przebiega płytka bruzda (szczelina) tylna, po stronie brzusznej – głęboka bruzda przednia.

W przekroju poprzecznym zauważyć można dwie strefy: zewnętrzna warstwa zbudowana jest z istoty białej, wewnętrzna strefa jest utworzona z istoty szarej. Istota szara ma kształt litery H. W centrum istoty szarej widnieje kanał środkowy (canalis centralis), wyścielony ependyma (patrz tkanka glejowa). Kanał centralny nie jest drożny na całej długości (z wyjątkiem płodów), bowiem stopniowo zarasta tkanką glejową. Wypełniony jest również płynem rdzeniowym. Kanał centralny kontaktuje się z komorą IV rdzenia przedłużonego.

W istocie szarej wyróżnia się rogi przednie (brzuszne) i rogi tylne (grzbietowe). Rogi (róg przedni i tylny) połączone są częścią pośrednią. Obie strony (symetryczne) istoty szarej połączone są spoidłem szarym (w środku spoidła jest kanał centralny).

Istota biała rdzenia zbudowana jest z aksonów mielinowych i bezosłonkowych, które tworzą pęczki układające się w drogi. Istnieją drogi zstępujące (mające początek w korze mózgowej, w jądrach podstawnych i w pniu mózgu), drogi wstępujące (zaczynające się w zwojach rdzeniowych i w samym rdzeniu, a biegnące do pnia mózgu, jąder podstawnych i kory mózgowej), drogi rdzeniowe własne (w obrębie rdzenia) oraz drogi korzonkowe (wpadają do rdzenia przez korzonki tylne i biegną do wyższych pięter OUN).

Rdzeń posiada budowa segmentową (odcinkową). Segment rdzenia nosi nazwę neuromeru. Każdy odcinek pokrywa się z wyjściem nerwów rdzeniowych (1 nerw to para korzonków). W części szyjnej jest 8 odcinków, zatem odchodzi tu 8 par nerwów. Z części piersiowej – 12 par nerwów, z części lędźwiowej 5 par nerwów, z części krzyżowej 5 par nerwów, a z części guzicznej – 1 para nerwów, w sumie 31 par nerwów rdzeniowych.

Neurony ruchowe mieszą się w rogach przednich. Neurony czuciowe zlokalizowane są w rogach tylnych. Od rogów przednich odchodzą korzonki przednie. Od rogów tylnych odchodzą korzonki tylne.

W odcinku piersiowym i lędźwiowym i guzicznym występują rogi boczne, zawierające ośrodki układu autonomicznego. W części piersiowej i lędźwiowej są ośrodki współczulne, a w części krzyżowej, guzicznej oraz w pniu mózgu – ośrodki przywspółczulne. Włókna neuronów autonomicznych towarzyszą korzonkom przednim (ruchowym).

Korzonek czuciowy i korzonek ruchowy łączą się w wiązkę tworząc nerw rdzeniowy mieszany (nervus spinalis), który opuszcza kręgosłup przez otwór międzykręgowy. W każdym korzonku tylnym (czuciowym) znajduje się zwój, w którym mieszczą się perykariony neuronów czuciowych.

Po wspólnym przebiegu wiązka korzonków ulega ponownemu rozdzieleniu na gałąź przednią i gałąź tylną, przy czym każda z gałęzi posiada włókna czuciowe i włókna ruchowe. Docierają one do skóry oraz poszczególnych mięśni.

Gałęzie tylne nerwów rdzeniowych unerwiają mięśnie kręgosłupa i skórę karku oraz grzbietu. Zawierają nerwy współczulne.

Gałęzie przednie dochodzą do mięśni przedniej części tułowia i do kończyn. Obejmują one także nerwy współczulne. Neurony wegetatywne oddzielają się od korzonków przednich i tworzą gałązkę łączącą białą, która przechodzi do zwoju kręgowego autonomicznego (włókna przedzwojowe). Tutaj włókna gałązki białej kontaktują się z neuronami które oddają aksony do gałązki szarej. Gałązka szara wraca do korzonka i wraz z włóknami motorycznymi podążają do naczyń mięśni i samych miocytów (jako włókna zazwojowe).

Opony rdzenia kręgowego są unerwione przez gałązki oponowe, które oddzielają się od nerwu rdzeniowego (po wyjściu z kręgosłupa) powracają w kierunku rdzenia.

Należy zapamiętać, że włókna nerwowe ruchowe są odśrodkowe, czyli eferentne i przewodzą impulsy nerwowe od OUN do komórek efektorowych (np. mięśni). Natomiast włókna nerwowe czuciowe są dośrodkowe, czyli aferentne i przewodzą podniety nerwowe od receptorów do OUN.

Opony mózgowo-rdzeniowe. Zbudowane są z tkanki łącznej właściwej. Pełnia funkcje ochronne i odżywcze w stosunku do mózgowia i rdzenia kręgowego.

Opona twarda (twardówka) przylega do kości czaszki lub powierzchni kanału kręgowego. Jest zespolona z okostną (blaszka zewnętrzna opony). Blaszka środkowa opony twardej obejmuje naczynia krwionośne i nerwy. Blaszka wewnętrzna jest błoną surowiczą utworzona przez nabłonek.

Opona pajęcza (pajęczynowa, pajęczynówka) zbudowana jest z tkanki łącznej właściwej zbitej i z nabłonka surowiczego. Do opony twardej przylega łącznotkankowa warstwa zbita (płyta pajęczynowa), od której odchodzą pod kątem prostym beleczki łącznotkankowe. Beleczki łącznotkankowe kontaktują się z opona miękką. Przestrzenie międzybeleczkowe tworzą jamę podpajęczą, wypełniona płynem mózgowo-rdzeniowym. Płyta jest pokryta z każdej strony nabłonkiem surowiczym.

Opona miękka (naczyniowa, naczyniówka) zbudowana jest z tkanki łącznej właściwej. Zawiera system naczyń krwionośnych włosowatych. Pokryta jest nabłonkiem surowiczym. Od naczyniówki odchodzą naczynia krwionośne do tkanki glejowej (neurogleju) mózgowia i rdzenia kręgowego.

Płyn mózgowo-rdzeniowy jest przesączem osocza krwi. Występuje w ilości około 120 ml. Zawiera limfocyty (2-5/mm³), sód, potas, wapń, chlor, białka (200-300 mg/l), w tym immunoglobulinę G (10-40 mg/l), mocznik i glukozę (2,25-4,16 nmol/l = 40-75 mg%). W zdrowym organizmie jest klarowny. Do badań jest pobierany przez nakłucie lędźwiowe (w obszarze 4-5 kręgu lędźwiowego). Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego pozwala na rozpoznanie krwotoku podpajęczego i stanów zapalnych w obrębie OUN.

Mózgowie złożone jest z pnia (trzonu) mózgu oraz z mózgu. Pień mózgu zawiera rdzeń przedłużony, most, śródmózgowie, podwzgórze i wzgórze. Przeciętna masa mózgowia wynosi 1350 g (goryla 530 g).

Rdzeń przedłużony, most i śródmózgowie stanowią tylną część pnia mózgu. Zlokalizowane są tu ośrodki ruchowe i czuciowe oraz jądra nerwów od III do XII. Tu znajdują się niektóre ośrodki układu pozapiramidowego (mimowolno-ruchowego) i układu limbicznego.

Rdzeń przedłużony pod względem filogenetycznym należy do rdzenia kręgowego. Na brzusznej powierzchni rdzenia przedłużonego leżą wypukłości - piramidy ze szlakami piramidowymi. Bocznie leżą oliwki. Grzbiet rdzenia przedłużonego buduje dno komory IV. Na grzbiecie leży jądro pęczka smukłego i jądro pęczka klinowatego. Są to ośrodki czucia głębokiego. Przez rdzeń przedłużony przebiega kanał centralny wnikający do komory IV. Piramidy są drogami ruchowymi. Na granicy z rdzeniem kręgowym drogi te krzyżują się. Oliwki regulują napięcie mięśni.

W rdzeniu przedłużonym znajdują się jądra nerwu językowo-gardłowego, błędnego, dodatkowego i podjęzykowego). Część ta zamyka więc łuki odruchowe okolic gardzieli i twarzy (ssanie, kaszel, żucie, kichanie, łzawienie, ślinienie).

W przedniej części mieści się most zbudowany z nakrywki (grzbiet) i z podstawy (część brzuszna). W nakrywce są jądra nerwu trójdzielnego, odwodzącego, twarzowego i słuchowego, ponadto cztery jądra przedsionkowe (uczestniczą w procesie utrzymania równowagi ciała). Pod dnem komory IV skupione są jądra przedsionkowe, do których dochodzą włókna nerwu przedsionkowego (przekazuje impulsy z narządu równowagi).

Komora IV ma kształt rombu. Przednia część rombu należy do mostu, a tylna – do rdzenia przedłużonego. W przodzie, komora IV przechodzi w wodociąg Sylwiusza. Na dnie komory (w dole równoległobocznym) znajdują się 2 jądra nerwu błędnego. I-rzędowe ośrodki naczynio-ruchowe mieszczą się właśnie na dnie IV komory rdzenia przedłużonego. Wpływają na nie bodźce dopływające z kory mózgowej i z podwzgórza. II-rzędowe ośrodki naczynioruchowe są zlokalizowane w komórkach rogów bocznych rdzenia kręgowego. Na dnie komory IV są także ośrodki oddechowe (wdechu i wydechu).

Śródmózgowie jest najmniejszą środkowa częścią mózgowia, przykrytą przez móżdżek i półkule mózgowe. Część brzuszna tworzy konary mózgowe, w których przebiegają szlaki nerwowe z mózgu do rdzenia. Pomiędzy konarami wybiega nerw okoruchowy. Grzbietowa część posiada ciałka (wzgórki) czworacze. Do wzgórków przednich dochodzą włókna nerwowe z siatkówki. Do wzgórków tylnych docierają włókna nerwowe z narządu słuchu. Komora śródmózgowia jest kanałowa (zwężona) i łączy komorę III z komorą IV. W śródmózgowiu leżą jądra czerwienne, jądra nerwu okoruchowego i bloczkowego (zapewniają ruchy gałek ocznych) oraz twór siatkowaty.

W śródmózgowiu przebiegają drogi dośrodkowe: pęczek grzbietowy i pęczek brzuszny, które łączą układ siatkowaty, podwzgórze i układ limbiczny. Spośród dróg odśrodkowych należy wymienić drogę korowo-rdzeniową, korowo-jądrową, korowo-mostową oraz drogi odczerwienne i odczworacze. Jądra czerwienne uczestniczą w regulacji napięcia mięśni.

Twór siatkowaty to skomplikowany system włókien nerwowych. Wpływa pobudzająco na korę mózgową (w sposób nieswoisty, czyli niezależnie od rodzaju działającego na organizm bodźca). Utrzymuje stan czuwania, umożliwia skupienie uwagi i kojarzenie. Zapewnia przerwanie snu.

Podwzgórze leży między skrzyżowaniem nerwów wzrokowych a ciałami sutkowatymi, brzusznie do III komory. Jest powiązane z przysadką mózgową.

Zawiera ważne grupy neuronów – jądra. Spośród wielu występujących jąder istotne są: nucleus paraventricularis = jądra przykomorowe, nucleus supraopticus = jądra nadwzrokowe, nucleus anterior = jądra przednie i nucleus medialis = jądra środkowe.

Połączenia nerwowe i krwionośne przysadki mózgowej z podwzgórzem tworzą układ podwzgórzowo-przysadkowy. Neurony biegnące od jąder do płata tylnego (nerwowego) przysadki tworzą drogę podwzgórzowo-przysadkową.

Przysadkowy układ wrotny (naczyniowy; nie są to żyły wrotne, lecz długie naczynia włosowate, łączące się z naczyniami włosowatymi przysadki) łączy podwzgórze z częścią przednią (gruczołową) przysadki. Krew z tętnicy szyjnej wewnętrznej płynie do guza popielatego i wyniosłości środkowej, a następnie do części gruczołowej przysadki. Do wyniosłości środkowej docierają aksony neuronów małych podwzgórza, które mają początek w jądrach środkowych. Jądra środkowe syntetyzują liberyny (hormony uwalniające) i statyny (hormony hamujące) dla hormonów tropowych przysadki. Liberyny i statyny są transportowane aksonami do wyniosłości środkowej i guza popielatego. Przepływająca krew zabiera te hormony i transportuje je do części gruczołowej przysadki. W części gruczołowej powodują zahamowanie lub uwolnienie określonego hormonu tropowego.

W jądrach (duże neurony) przykomorowych i nadwzrokowych produkowane są hormony odkładane następnie w części nerwowej przysadki. Tymi hormonami są: oksytocyna (jądra nadwzrokowe), wazopresyna i wazotocyna (jądra przykomorowe). Wytwarzane w neuronach białko neurofizyna umożliwia transport hormonów przez aksony do części nerwowej przysadki. Początkowo hormony są gromadzone w kolbach aksonu (dolna rozszerzona część) jako pęcherzyki – kule Herringa. Odłączenie neurofizyny od hormonu umożliwia jego wydzielenie z aksonu.

W podwzgórzu występują ośrodki wegetatywne układu autonomicznego, wpływające na metabolizm tłuszczów i cukrów. Jądra środkowe tworzą ośrodek głodu, sytości i termoregulacji.

Do podwzgórza docierają włókna nerwowe z móżdżku, z kory mózgowej, z tworu siatkowatego, z układu współczulnego i z rdzenia kręgowego.

Dawniej, do podwzgórza zaliczano pole przedwzrokowe. Obecnie uważane jest za strukturę oddzielną. Pole to wykazuje dymorfizm płciowy; u mężczyzn jest 5-krotnie większe niż u kobiet. Zlokalizowane są w nim receptory dla estrogenów. U płodów i noworodków występuje białko alfa-fetoproteina wiążąca estrogeny. U osobników żeńskich estrogeny związane są przez to białko, przez co nie wywierają wpływu na neurony. Tymczasem estrogeny zwiększają masę i liczbę neuronów i paradoksalnie wywołują wystąpienie stereotypu zachowania chłopięcego (!) w pierwszym okresie życia. Związanie estrogenu przez fetoproteinę uniemożliwia wystąpienie zachowania chłopięcego u dziewczynek. U osobników męskich krąży we krwi testosteron. Testosteron nie jest wiązany przez fetoproteinę. Jednakże jest transportowany do komórek nerwowych i tam metabolizowany do estrogenów, które wywołują wzrost ilości i masy neuronów.

Wzgórze zbudowane jest z blaszki rdzeniowej zewnętrznej (składnikiem jest istota biała) i z blaszki rdzeniowej wewnętrznej (istota szara). Blaszka wewnętrzna dzieli wzgórze na części: boczną, przyśrodkową i przednią. Część przyśrodkowa przylega do komory III. Pod wzgórzem leży podwzgórze.

Wzgórze zawiera jądra i liczne pęczki włókien nerwowych. Ogólnie ujmując jest to podkorowy ośrodek podkorowy dla czucia powierzchniowego i głębokiego. Pośredniczy w neurotransmisji między ośrodkami czuciowymi rdzenia kręgowego i kresomózgowia. Tędy przepływają informacje bólowe, dotykowe, węchowe i impulsy z receptorów stawów oraz mięśni. Jądro brzuszne boczne uczestniczy w procesie koordynacji i kontroli czynności ruchowych. Jądro grzbietowe przyśrodkowe przekazuje impulsy z innych jąder i układu limbicznego do płata czołowego. Jądra nieswoistego układu wzgórza należą do układu siatkowatego i uczestniczą w przekazywaniu impulsów nieswoistych do kory mózgowej.

Komora III leży w międzymózgowiu. Wypełniona jest płynem mózgowo-rdzeniowym. Ściany boczne utworzone są przez wzgórze i podwzgórze. Na dnie leży wspomniana już (przy podwzgórzu) wyniosłość środkowa. Ściana górna pokryta jest splotem naczyniówkowym i wytwarza płyn mózgowo rdzeniowy. Ściana przednia utworzona jest między innymi przez spoidło przednie, łączące struktury węchomózgowia w obu półkulach mózgowych. W ścianie tylnej leży spoidło tylne, spoidło uzdeczkowe i szyszynka. Komora III jest połączona z komorami bocznymi (są w obu półkulach mózgu) oraz z komorą IV. Na dnie III komory mieszczą się nadrzędne ośrodki WUN.

Mózgowie rozwija się z trzech zawiązków-pęcherzyków cewy nerwowej. Pierwszy, czyli przedni zawiązek nosi nazwę przodomózgowia, drugi (środkowy) – śródmózgowia, trzeci (tylny) – tyłomózgowia.

W trakcie embriogenezy przodomózgowie i tyłomózgowie dzielą się na dwa kolejne pęcherzyki, przez co powstaje w sumie 5 pęcherzyków: kresomózgowie, międzymózgowie, śródmózgowie, tyłomozgowie i rdzeniomózgowie.

Tyłomózgowie rozwija się w omówiony już rdzeń przedłużony z ośrodkami odruchowymi. Tutaj należy także móżdżek.

Móżdżek (cerebellum) koordynuje ruchy mimowolne, jest częścią układu pozapiramidowego. Zbudowany jest z dwóch półkul mózgowych, połączonych robakiem. Półkule pokryte są korą móżdżku, zbudowana z istoty szarej. Wnętrze wypełnia istota biała. W korze wyróżnia się 3 warstwy:

1. Warstwa drobinowa, zbudowana z gwiaździstych;

2. Warstwa zwojowa, zbudowana z neuronów gruszkowatych Purkinjego i z astrocytów;

3. Warstwa ziarnista, zbudowana z komórek ziarnistych.

Móżdżek wpływa na neurony ruchowe za pośrednictwem jądra czerwiennego, oliwki, jąder przedsionkowych i układu siatkowatego. Połączony jest z rdzeniem przedłużonym, ze śródmózgowiem i z mostem. W móżdżku znajdują się ośrodki regulujące napięcie mięśniowe, siłę skurczu mięśni oraz uczestniczące w utrzymaniu równowagi. Włókna domóżdżkowe i odmóżdżkowe tworzą most Varola (łączy funkcjonalnie i anatomicznie obie półkule móżdżku z obiema półkulami mózgu).

Międzymózgowie leży między kresomózgowiem a omówionym sródmózgowiem.
W embriogenezie w międzymózgowiu powstają zawiązki oczu i nerwów wzrokowych. Tutaj zlokalizowane jest wzgórze, nadwzgórze, zawzgórze i podwzgórze, a jego ściany otaczają komorę III.

Nadwzgórze utworzone jest przez szyszynkę i trójkąt uzdeczek. Trójkąt uzdeczek złożony jest z lewej i prawej uzdeczki, ze spoidła uzdeczek i ze spoidła tylnego. Uzdeczki są elementem układu limbicznego.

Zawzgórze zbudowane jest z ciał kolankowatych i z poduszki (część układu wzrokowego). Ciała kolankowate przyśrodkowe są częścią analizatora słuchowego. Ciała kolankowate boczne są podkorowym ośrodkiem wzroku (integrują informacje wzrokowe). Są połączone ze wzgórkami czworaczymi śródmózgowia.

Kresomózgowie wykształca półkule mózgowe z korą mózgową i z jądrami podstawy (3 pary). Do jąder podstawy kresomózgowia należą: ciało prążkowane, przedmurze i ciało migdałowate.

Ciało prążkowane jest zespołem 3 ośrodków: jądro ogoniaste, łupina, gałka blada. Należy do układu pozapiramidowego, regulującego napięcie mięśniowe oraz koordynującego ruchy dowolne.

Do układu pozapiramidowego należy również przedmurze. Ciało migdałowate jest częścią układu limbicznego. Bierze udział w analizowaniu podniet węchowych, reguluje czynności popędowo-emocjonalne (w tym seksualne), pobieranie pokarmu; wyzwala reakcję ucieczki, wzbudzając strach.

Kora mózgowa (cortex cerebri) zbudowana jest z istoty szarej. Pokrywa półkule mózgowe kresomózgowia. W korze mieszczą się głównie perykariony i dendryty, natomiast białe wypustki aksonalne wnikają do istoty białej. Istota biała obok wypustek neuronów zawiera glejowy zrąb.

Włókna istoty białej są bezosłonkowe lub mielinowe. W istocie białej wyróżnia się drogi odkorowe (od kory do ośrodków podkorowych), drogi dokorowe (od ośrodków podkorowych do kory), drogi kojarzeniowe, czyli asocjacyjne (łączą określone ośrodki korowe w obrębie danej półkuli), drogi spoidłowe (łączą odpowiadające sobie ośrodki z obu półkul).

Półkule połączone są ze sobą za pomocą spoidła wielkiego i spoidła przedniego. Kora ma grubość od 2 do 5 mm.

Wyróżnia się korę nową (neocortex = isocortex), ewolucyjnie młodą i korę starą (archicortex = allocortex). Kora młoda pokrywa istotę białą. Kora stara natomiast pokryta jest istota białą (zakręt hipokampa). Kora stara zajmuje niewielka powierzchnie (1/12) mózgu i jest zbudowana z dwóch warstw komórek: drobinowej i piramidalnej.

Kora nowa zbudowana jest z 6 warstw:

1. Warstwa drobinowa, zbudowana głównie z tkanki glejowej;

2. Warstwa ziarnista zewnętrzna, zbudowana z neuronów piramidalnych i ziarnistych;

3. Warstwa piramidalna, zbudowana z neuronów piramidalnych;

4. Warstwa ziarnista wewnętrzna, zbudowana drobne komórki piramidalne i komórki ziarniste;

5. Warstwa zwojowa, zbudowana z neuronów dużych piramidalnych i z drobnych komórek ziarnistych;

6. Warstwa komórek wielokształtnych, zbudowana z komórek wrzecionowatych i piramidalnych.

Kora mózgowa jest pofałdowana i pobruzdowana:

1. Szczelina podłużna dzieli kresomózgowie na dwie półkule; półkule nie są równe pod względem wielkości; półkula lewa jest najczęściej większa od prawej.

2. Szczelina poprzeczna mózgu oddziela półkule od móżdżku.

3. Zakręt przedśrodkowy płata czołowego przebiega wzdłuż przedniej krawędzi szczeliny poprzecznej; tu mieści się ośrodek ruchów pisarskich ręki i ośrodek artykulacji mowy.

4. Bruzda boczna Sylwiusza oddziela płat czołowy i ciemieniowy od płatu skroniowego, w szczelinie leży wyspa.

5. Bruzda środkowa Rolanda rozdziela płat czołowy i ciemieniowy.

6. Bruzda ciemieniowo-potyliczna rozdziela płat ciemieniowy
i potyliczny.

7. Zakręt hipokampa i zakręt obręczy leżące przyśrodkowo na powierzchni półkul są elementem układu limbicznego.

Płaty kory mózgowej:

1. Płat czołowy leży w przodzie od bruzdy środkowej; tu leżą ośrodki ruchowe i opuszka węchowa; umożliwia sterowanie ruchami dowolnymi i złożonymi formami zachowania; ośrodek Broca, czyli ruchowy ośrodek mowy zapewnia nadawanie mowy.

2. Płat ciemieniowy leży z tyłu bruzdy środkowej, zawiera ośrodki czucia dotyku i czucia głębokiego; umożliwia rozpoznawanie przedmiotów.

3. Styk ciemieniowo-skroniowo-potyliczny pełni funkcje kojarzeniowe,
w tym dotyczące także funkcji mowy.

4. Płat potyliczny jest tylna częścią półkul, zawiera ośrodek wzroku, w tym ośrodek wzrokowy mowy; umożliwia analizę i integrację informacji wzrokowej.

5. Płat skroniowy zawiera ośrodek słuchu, w tym ośrodek słuchowy mowy; umożliwia analizę i integrację informacji słuchowej.

Drogi (szlaki) ośrodkowego układu nerwowego.

Drogi piramidowe są szlakami korowo-rdzeniowymi. Rozpoczynają się w ośrodkach ruchowych kory mózgowej, biegną do rdzenia (do rdzeniowych ośrodków ruchowych), wcześniej ulegając skrzyżowaniu na granicy rdzenia kręgowego i rdzenia przedłużonego (skrzyżowanie piramid). Do ośrodków rdzeniowych (brzuszne rogi rdzenia) przekazują podniety indukujące ruchy dowolne (lokomocyjne, manipulacyjne). Pobudzenie tych ośrodków dociera jako impuls wprost do efektora.

Drogi pozapiramidowe rozpoczynają się w jądrze czerwiennym śródmózgowia, a kończą w ośrodkach ruchowych rogów przednich rdzenia kręgowego. Cały układ pozapiramidowy jest skomplikowany i obejmuje drogę długą (od ośrodków dyspozycyjnych do rdzenia kręgowego), drogę krótką (pomiędzy elementami ośrodka dyspozycyjnego) oraz ośrodek dyspozycyjny, złożony z jąder podkorowych, z prążkowia, z wzgórza, z jądra czerwiennego, z jądra czarnego, z móżdżku oraz z tworu siatkowatego. Układ pozapiramidowy kieruje ruchami mniej precyzyjnymi, na zasadzie odruchu własnego. Steruje mimowolną kombinacją ruchową (np. zachowanie równowagi, napięcie mięśniowe). Przejmuje na siebie także ruchy wyuczone (np. jazda na rowerze).

Drogi czuciowe zbudowane są z trzech neuronów.

· I neuron leży w zwoju międzykręgowym; przewodzi pobudzenie z obwodu do grzbietowego (tylnego) rogu rdzenia kręgowego.

· II neuron odbiera bodziec od neuronu I w grzbietowym rogu rdzenia kręgowego i przewodzi go do wzgórza w międzymózgowiu.

· III neuron odbiera pobudzenie od neuronu II we wzgórzu i przekazuje go do ośrodka sensorycznego (czuciowego) kory mózgowej, gdzie powstaje czucie świadome.

Pomiędzy dogami sensorycznymi i motorycznymi (ruchowymi, a więc układu piramidowego i pozapiramidowego) występuje połączenie typu łuku odruchowego i połączenie asocjacyjne (kojarzeniowe).

Łuk odruchowy zespala neuron czuciowy międzykręgowy z neuronem motorycznym przedniego rogu istoty szarej rdzenia kręgowego w tym samym segmencie. Między oboma neuronami może występować neuron pośredniczący.

Połączenie asocjacyjne występuje w korze mózgowej i umożliwia świadomą, dowolna reakcje na bodziec.

Łuk odruchowy jest podstawowym połączeniem czynnościowym neuronów. Wyzwala nie podlegającą naszej woli reakcję organizmu na bodziec. W skład łuku wchodzą:

I receptor,

II neuron doprowadzający (aferentny, czuciowy),

III synapsa (ośrodek) w obrębie OUN.

IV neuron odprowadzający (eferentny, ruchowy),

V efektor.

Receptor zamienia energię fizyczną lub chemiczna bodźca na impuls bioelektryczny. Perykarion neuronu aferentnego (dośrodkowego, czuciowego) leży poza rdzeniem, w zwoju międzykręgowym. Perykarion neuronu odśrodkowego (eferentmego, ruchowego) znajduje się w przednim (brzusznym) rogu istoty szarej rdzenia kręgowego. Efektorem może być np. miocyt czy komórka gruczołowa (glandulocyt), które odbierają w synapsie podnietę i odpowiednio reagują. Zamknięcie łuku zachodzi w miejscu połączenia neuronu czuciowego z neuronem ruchowym. Pomiędzy oboma neuronami może występować neuron pośredniczący. Stąd wyróżnia się łuki dwu-, trzy- i więcej neuronowe.

Czynnościowo, łuki dzieli się na motoryczne, sekrecyjne i hamujące. Odruchy własne dotyczą łuku międzyneuronowego, przy czym zarówno receptor jak i efektor są zlokalizowane w tym samym narządzie (odruchy własne mięśnia).

Odruchy obce jednoczą czynnościowo kilka grup mięśni, dzięki czemu mogą wykazywać duży stopień złożoności. Główne pobudzenie skurczowe pewnej grupy mięśni sprzężone jest wówczas z równoczesnym hamowaniem grupy mięśni antagonistycznych. Dzieje się to przez neuron hamujący (neuron H) w sąsiednim segmencie rdzenia kręgowego. Aktywacja pewnej grupy mięśniowej dowolna droga piramidową poprzez neurony ruchowe pociąga za sobą równoczesne hamowanie neuronów ruchowych, unerwiających mięśnie antagonistyczne.

Każdy neuron ruchowy, podobnie jak neurony mózgu, posiadają mechanizm hamujący przez tzw. komórki Renshaw. Aksony neuronów ruchowych wysyłają impulsy do komórek Renshaw (kolateralium - patrz tkanka nerwowa). Pobudzenie neuronów ruchowych aktywuje komórki Renshaw, których aksony kończą się synapsami inhibicyjnymi na perykarionach ruchowych. Jest to system sprzężenia zwrotnego, umożliwiający rozdzielenie pojedynczych impulsacji.

Przewodzenie bodźców w łuku odruchowym odbywa się zgodnie z prawem Bella-Magendiego (jednokierunkowo, bodziec płynący w niewłaściwym kierunku zostaje wyhamowany w synapsie).

Układ limbiczny kontroluje czynności podwzgórza. Jest utworzone przez opuszkę węchową, hipokamp, korę czołowo-skroniową, ciało migdałowate, jądra wzgórza i podwzgórza. Uczestniczy w tworzeniu pamięci świeżej i trwałej. Kieruje czynnościami popędowo-emocjonalnymi (jest analizatorem emocjonalnym). Jest odpowiedzialny za uczenie się, sen, pobieranie pokarmu i wody, reakcje obronne, reakcje agresji, czynności seksualne i macierzyńskie.

Nerwy czaszkowe. Z mózgowia odchodzi 12 par nerwów:

I Nerw węchowy, bierze początek w receptorze węchu (okolica węchowa) jamy nosowej; uszkodzenie nerwu powoduje anosmię (nierozróżnianie zapachów); jest nerwem czuciowym.

II Nerw wzrokowy, bierze początek w siatkówce oka; na podstawie mózgu oba nerwy ulegają skrzyżowaniu; zanik lub uszkodzenie nerwu powoduje utratę wzroku; jest nerwem czuciowym.

III Nerw okoruchowy, bierze początek z ośrodka ruchowego pnia mózgu; unerwia mięśnie oka; niedowład lub porażenie objawia się opadnięciem powiek i rozszerzeniem źrenic; jest nerwem ruchowym.

IV Nerw bloczkowy, dociera z pnia mózgu do mięśni oka; w razie uszkodzenia lub porażenia występuje niemożność patrzenia w dół oraz w bok; jest nerwem ruchowym.

V Nerw trójdzielny, zbudowany jest z włókien ruchowych i czuciowych. Część czuciowa obejmuje 3 gałązki: nadoczodołową, podoczodołową i żuchwową (ta jest czuciowo-ruchowa!); unerwia skórę twarzy, zatoki przynosowe i błonę śluzową jamy ustnej i nosowej, a także oponę miękka i zęby. Część ruchowa unerwia mięśnie twarzoczaszki (np. żwacze). Neurony czuciowe I rzędu są zlokalizowane w zwoju półksiężycowatym Gassera. Od tego zwoju odbiegają wspomniane trzy gałązki. Jądra czuciowe nerwu trójdzielnego są zlokalizowane w moście (tzw. jądro główne), w rdzeniu przedłużonym i w części szyjnej rdzenia kręgowego. W moście mieści się także jądro ruchowe omawianego nerwu. Napadowe wyładowania bioelektryczne w obrębie nerwu trójdzielnego powoduje wystąpienie nerwobólu (rwy). Ból jest silny, rwący lub piekący, połączony z drżeniem mięśni twarzy oraz z łzawieniem.

VI Nerw odwodzący rozpoczyna się w pniu mózgu i unerwia mięsień prosty boczny gałki ocznej; porażenie nerwu uniemożliwia patrzenie w bok; jest nerwem ruchowym.

VII Nerw twarzowy, jest nerwem mieszanym, unerwiającym mięśnie mimiczne, mięsień szeroki szyi, ślinianki, gruczoły łzowe, gruczoły śluzowe jamy nosowej i mięśnie nadgnykowe. Porażenie nerwu wiążę się ze zniekształceniem rysów twarzy. Część czuciowa umożliwia odbieranie wrażeń smakowych z języka (słony i słodki).

VIII Nerw słuchowy, rozpoczyna się w narządzie Cortiego (receptory słuchowe). Jądro tego nerwu mieści się w moście mózgu. Obejmuje nerw ślimakowy, którego uszkodzenie powoduje utratę słuchu, oraz nerw przedsionkowy, który przewodzi dośrodkowo pobudzenia powstające w błędniku (nerw równowagi). Uszkodzenie nerwy równowagi powoduje zawroty głowy, oczopląs i zaburzenia równowagi. Jest nerwem czuciowym.

IX Nerw językowo-gardłowy, prowadzi włókna do gardła i z gardła oraz z kubków smakowych i do gruczołów ślinowych (unerwienie wydzielnicze); jest zatem nerwem mieszanym. Zapewnia odruch gardłowy (wymiotny) w razie podrażnienia tylnej ściany gardła, a także odruch podniebienny (uniesienie łuku podniebiennego w razie jego podrażnienia mechanicznego). Unerwia jamę bębenkową, trąbkę Eustachiusza, migdałki i tylną część języka (czuciowo). Ruchowe unerwienie mięśni gardła zapewnia akt połykania pokarmu i wody.

X Nerw błędny, jest nerwem mieszanym. Unerwia ruchowo mięśnie podniebienia miękkiego, gardła i krtani. Część czuciowa dociera do skóry, naczyń krwionośnych (wzrost ciśnienia krwi powoduje podrażnienie receptorów i na drodze odruchowej rozszerzenie naczyń krwionośnych), płuc, żołądka i przełyku.

XI Nerw dodatkowy, dociera do mięśni szyjnych i tułowia (pas barkowy, miesień czworoboczny grzbietu = m. kapturowy, mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy) i jest nerwem ruchowym.

XII Nerw podjęzykowy, unerwia mięśnie języka i krtani; jest nerwem ruchowym. Zapewnia akt mówienia i połykania.

Bariera krew-mózg uniemożliwia przenikanie wielu substancji z krwi do tkanki nerwowej. Jest to mechanizm ochronny przed toksynami. Bariera zbudowana jest z nieprzepuszczalnego śródbłonka i ciągłej błony podstawnej naczyń krwionośnych. Dodatkowa warstwę (błonę) tworzy tkanka glejowa. Połączenia międzykomórkowe nabłonków są typu occludens i adherens. Transport substancji odbywa się w sposób kontrolowany przez cytoplazmę, w pęcherzykach transportowych.

Wegetatywny układ nerwowy.

WUN jest częścią układu nerwowego nie podlegającą naszej woli. Reguluje czynności narządów wewnętrznych. Anatomicznie i funkcjonalnie dzieli się na dwie antagonistyczne części: współczulną = sympatyczną i przywspółczulną = parasympatyczną.

Pobudzenie układu współczulnego uczynnia procesy kataboliczne (uwalnianie i zużywanie energii), np. glikogenolizę (następuje rozkład glikogenu w wątrobie i zwiększenie stężenia glukozy we krwi). Drażnienie wywołuje chronotropizm dodatni, batmotropizm dodatni i inotropizm dodatni serca (przyspieszenie czynności serca), zwężenie naczyń krwionośnych, podniesienie ciśnienia krwi, rozkurcz zwieraczy, zmniejszenie wydzielania soku żołądkowego, jelitowego, moczu i potu, rozszerzenie oskrzeli, zahamowanie perystaltyki jelit, rozszerzenie źrenic.

Pobudzanie układu przywspółczulnego prowadzi do nasilenia procesów anabolicznych (przyswajanie substancji pokarmowych, zmniejszenie zużycia energii). Drażnienie wywołuje wagotonię, czyli stan przewagi napięcia nerwu błędnego i układu przywspółczulnego. Przejawia się to zwolnieniem tętna (chronotropizm ujemny), obniżeniem ciśnienia krwi, rozszerzeniem naczyń mózgu, skurczem mięśni jelit i oskrzeli, zwiotczeniem zwieraczy i zwiększeniem wydzielania potu, moczu, soku żołądkowego i jelitowego; zwężeniem źrenic. Wzrost perystaltyki jelit ułatwia trawienie i wchłanianie pokarmu.

Ośrodki układu przywspółczulnego leżą w rdzeniu przedłużonym (ośrodki nerwów czaszkowych: III, VII, IX, X, XI) oraz w części krzyżowej rdzenia kręgowego (ośrodek nerwu miednicowego). Włókna przedzwojowe są długie, a zakończenia przedzwojowe są cholinergiczne. Zwoje leżą obwodowo w obrębie właściwych narządów (np. zwój sercowy). Włókna pozazwojowe są krótkie, a ich zakończenia również są cholinergiczne. Neuromediatorem jest acetylocholina.

Ośrodki układu współczulnego znajdują się w części szyjnej, piersiowej i lędźwiowej rdzenia kręgowego. Włókna przedzwojowe są krótkie, a ich zakończenia cholinergiczne. Zwoje układu współczulnego tworzą dwa pnie znajdujące się w klatce piersiowej i w jamie brzusznej po obu stronach kręgosłupa. Obecnie wyróżnia się zwój szyjny górny i dolny, zwój gwiaździsty, zwój trzewny, zwój krezkowy górny i zwój krezkowy dolny. Włókna pozazwojowe są długie, a ich zakończenia należą do adrenergicznych. Receptor adrenergiczny może być typu alfa (mięśnie gładkie naczyń krwionośnych) lub typu beta (serce, mięśniówka oskrzeli). Neuromediatorem (neurotransmiterem) jest noradrenalina, zwana dawniej sympatyną (sympatyczny układ nerwowy).

WUN reguluje przemianą materii, uczestniczy w utrzymaniu homeostazy, zapewnia integracje i synchronizację międzynarządową.

Nadrzędne ośrodki WUN leżą na dnie III komory międzymózgowia i mają połączenie z układem podwgórzowo-przysadkowym. W ontogenezie rozwija się szybciej niż OUN, co zapewnia samodzielne życie noworodkom i dostosowanie się organizmu do aktualnych warunków środowiska zewnętrznego.

Odruchy warunkowe i bezwarunkowe. Natychmiastowe reakcje na bodźce, zachodzące poza naszą świadomością noszą nazwę odruchów. Odruch powiązany jest z łukiem odruchowym.

Odruchy bezwarunkowe są wrodzone, bowiem ich łuk odruchowy jest anatomicznie i funkcjonalnie przygotowany już przed urodzeniem. Jest to reakcja na bodziec środowiskowy. Zachodzą bez czynnego udziału naszej woli. Przykładem może być odruch źreniczy (w ciemności rozszerzenie, w świetle – zwężenie) i odruch kolanowy (uderzenie w ścięgno rzepki kolana powoduje odruch wyprostowania nogi), odruch mięśnia dwugłowego ramienia (ramię jest przywiedzione; uderzenie w ścięgno mięśnia dwugłowego powoduje skurcz mięśnia dwugłowego), odruch promieniowy (ramię jest przywiedzione, przedramię zgięte ok. 120^o w stosunku do ramienia, uderzenie w wyrostek rylcowaty kości promieniowej wyzwala zgięcie przedramienia i palców), odruch ścięgna Achillesa (u leżącego osobnika zginamy kończynę w kolanie i lekko podtrzymując stopę uderzamy w ścięgno Achillesa – następuje wówczas zgięcie stopy i skurcz mięśni łydki).

Obok podanych wyżej odruchów głębokich występują także odruchy powierzchowne, np. odruch górny brzuszny (podrażnienie skóry wzdłuż łuku żebrowego powoduje przesunięcie pępka w kierunku drażnienia), odruch nosidłowy u mężczyzn (drażnienie skóry powierzchni przyśrodkowej ud powoduje skurcz dźwigacza jądra), odruch podeszwowy (drażnienie skóry podeszwy końcem zapałki wywołuje zgięcie palucha ku dołowi).

Niektóre odruchy można opanować, np. odruch drapania, odruch ziewania, odruch oddawania moczu, odruch oddawania kału (defekacji). Świadczy to o istnieniu ośrodków kontrolnych (nadrzędnych) w korze mózgowej, dzięki czemu człowiek może częściowo wpływać na te odruchy. Dla przykładu, ośrodek defekacji mieści się w części lędźwiowej rdzenia kręgowego. Wysyła on bodźce do mięśniówki jelita grubego wzmagając skurcze prostnicy oraz powodując rozwarcie zwieraczy odbytu. Ośrodek rdzeniowy podlega jednak ośrodkowi korowemu, dzięki czemu możliwe jest świadome oddawanie kału (hamowanie ośrodka rdzeniowego).

Odruchy warunkowe rozwijają się po urodzeniu, pod wpływem czynników otoczenia, są więc nabyte. Trening sprzyja ich powstawaniu i utrwaleniu. Zależą od zdobytego doświadczenia, jednakże powstają na bazie odruchów bezwarunkowych. Odruch warunkowy powstaje na skutek wielokrotnego kojarzenia bodźca bezwarunkowego z bodźcem obojętnym. Bodziec bezwarunkowy musi być poprzedzony przez bodziec obojętny. Jest to zasada warunkowania, której rezultatem jest przekształcenie bodźca obojętnego w bodziec warunkowy – wywołujący tę samą reakcję fizjologiczną co bodziec bezwarunkowy. Taka prawidłowość odkrył eksperymentalnie w 1895 roku Iwan Pawłow.

Doświadczenie Pawłowa. W eksperymencie wykorzystano psy. Wzmożone ślinienie pod wpływem zażycia kwasu jest odruchem bezwarunkowym. Przed wprowadzeniem kwasu do jamy ustnej psa zaświecano żarówkę. Zaświecanie żarówki stanowiło bodziec obojętny. Kilkakrotne powtórzenie tej kombinacji: światło (bodziec obojętny) – kwas (bodziec bezwarunkowy) spowodowało wytworzenie odruchu warunkowego. Nastąpiło skojarzenie początkowo obojętnego bodźca z bodźcem bezwarunkowym. Bodziec obojętny stał się przez to bodźcem warunkowym. Po pewnym czasie samo zaświecenie żarówki wywołało już obfite ślinienie (stało się bodźcem wydzielniczym).

Jako bodziec obojętny zastosowano także bodźce dźwiękowe (dzwonek przed podaniem pokarmu), z podobnym skutkiem jak bodziec świetlny. Dźwięk lub bodziec świetlny są bodźcami warunkowymi, a reakcja wzmożonego wydzielania śliny jest odruchem warunkowym.

Wygasanie, czyli zanik odruchu warunkowego (wyuczonego) jest spowodowane zbyt długim stosowaniem wyłącznie bodźca warunkowego (dzwonienia lub światła żarówki), bez podania pokarmu (lub kwasu). Można go jednak przywrócić przez wzmocnienie odruchu warunkowego. W tym celu wystarczy skojarzyć bodziec świetlny lub dźwiękowy z podaniem kwasu lub pokarmu.

Ten schemat przypominania działa efektywnie przy każdym odruchu warunkowym. Dlatego tez ważny jest trening sportowców, mający na celu, między innymi utrwalenie (wzmocnienie) wyuczonych odruchów warunkowych (patrz fizjologia wysiłku). Ćwiczenia wykształcają coraz szybsze i sprawniejsze odruchy.

Odruch warunkowy jest następstwem połączenia czasowego, a nie stałego i wymaga powtarzania impulsów co pewien czas.

Odruchy warunkowe są podstawą kultury i cywilizacji człowieka. Stanowią podstawę wszelkiego uczenia się.

I i II układ sygnałów według Pawłowa.

Bodźce działające na organizm wywołują określone reakcje fizjologiczne, zatem są związane z pewnymi następstwami (prawidłowościami).

Człowiek i zwierzęta wykazują skojarzenie pomiędzy oboma elementami. Dzięki doświadczeniu (nauce) wiadome jest następstwo zadziałania określonego bodźca. Ponadto określona kombinacja czynników (warunków, bodźców) środowiskowych jest powiązana z czynnościami organizmu, z korzystnymi lub niekorzystnymi następstwami. Umożliwia to orientowanie się w środowisku, zdobywanie pokarmu, wody, partnera, znalezienie schronienia, unikanie niebezpieczeństwa. Reakcje odruchowo-warunkowe na określone czynniki środowiskowe zapewnia I układ sygnałów.

U człowieka powstają dodatkowo związki między przedmiotami i procesami (zjawiskami) konkretnymi a ich odpowiednikami słownymi. Słowa stają się więc sygnałami determinującymi określone przedmioty
i procesy (zjawiska). Mowa i słowo pisane oraz determinacja słowna zdarzeń i bodźców jest uwarunkowana II układem sygnałów. Oba układy ściśle ze sobą współpracują. Zwierzęta nie mają II układy sygnałów.

Rodzaje i mechanizm pamięci. Pamięć to zdolność utrwalania, przetwarzania, przechowywania i odtwarzania informacji (doświadczeń) oraz kierowania się nimi w postępowaniu. Oddziałujące bodźce na człowieka pozostawiają ślady w układzie nerwowym. Ślad pamięciowy w układzie nerwowym nosi nazwę engramu.

Wyróżnia się pamięć sensoryczną, krótkotrwałą i długotrwałą.

1. Pamięć sensoryczna polega na szybkiej syntezie odbieranych informacji, niezbędnej do odtworzenia całości. Utrzymuje się bardzo krótko w analizatorze śladu po zadziałaniu impulsu.

2. Pamięć krótkotrwała. Bodziec zostaje zarejestrowany w obszarze czuciowym i przekazany do obszaru asocjacyjnego (kojarzeniowego) w płacie czołowym i skroniowo-ciemieniowo-potylicznym. W nich następuje analiza myślowa i powiązanie z II układem sygnałów. Następnie impuls biegnie (przez szczególnie ważny hipokamp) do ciał suteczkowatych podwzgórza i powraca do płatu czołowego. To krążenie informacji jest czasowe i po pewnym czasie ulega wygaszeniu.

3. Pamięć długotrwała polega na konsolidacji (utrwaleniu) procesu krążenia informacji w neuronach i powstania trwałego engramu. Obecnie dominuje biochemiczny mechanizm powstawania pamięci trwałej. Bodźce identyczne jakościowo tworzą w neuronach określony (swoisty) wzór aktywności bioelektrycznej. Aktywacja tych neuronów przywołuje informacje. W neuronach na które działają identyczne jakościowo impulsy powstają cząsteczki RNA o swoistej sekwencji nukleotydów, które kodują informacje. Zatem RNA jest materialną i trwałą cząstką zapamiętywania informacji. Długotrwałe i powtarzalne krążenie bodźców w obrębie określonych neuronów (na skutek ciągłego powtarzania informacji) powoduje reorganizacje połączeń neuronowych i powstanie większej, a zarazem określonej ilości synaps. Mechanizm odtwarzania pamięci (przypominania) nie jest całkowicie poznany, lecz z pewnością zależy od charakteru odtwarzanej informacji.

Pojęcie koordynacji

Koordynacja jest jednocześnie i następczo uzgodnionym powiązaniem czynności tkanek, narządów i układów narządów w ich wspólnej działalności w ustroju. Oznacza uporządkowanie, współdziałanie, zharmonizowanie procesów zachodzących w tkankach, organach i w systemach narządów, dzięki czemu możliwe jest sprawne funkcjonowanie całego organizmu. Z pojęciem koordynacji ściśle związany jest termin synchronizacji fizjologicznej. Synchronizacja fizjologiczna zapewnia jednoczesną aktywację i przebieg wielu (wszystkich niezbędnych) procesów biochemicznych i czynności życiowych (w pojęciu ogólnym i w odniesieniu do całego organizmu). Dzięki synchronizacji następuje zgodność przebiegu co najmniej dwóch procesów fizjologicznych i czynności życiowych (w pojęciu bardziej ścisłym), np. taniec w rytm muzyki (narząd słuchu + analizatory w OUN + narządy ruchu), równoczesne oddawanie kału i moczu (synchronizacja obu mięśni zwieraczy), rozmowa podczas przyjmowania posiłku.

Przy postępującej zmianie reakcji ustroju, zarówno w procesie rozwoju ewolucyjnego (w filogenezie), jak i w toku ontogenezy (ćwiczenia fizyczne, psychiczne, uczenie się, treningi), zjawiska koordynacji stają się coraz bardziej złożone i doskonalsze. Podczas choroby, przyjmowania środków odurzających i alkoholu - zakłócona jest homeostaza i w związku z tym koordynacja jest nieprawidłowa.

Mechanizmy, stopnie i typy koordynacji

Wyróżnia się następujące stopnie koordynacji:

1.Koordynacja komórkowa.

2.Koordynacja tkankowa.

3.Koordynacja narządowa.

4.Koordynacja układowa.

5.Koordynacja międzyukładowa.

6.Koordynacja centralna (OUN).

Podstawową formą koordynacji, a zarazem najniższym stopniem jej złożoności jest koordynacja miejscowa, lokalna, odnosząca się do tkanek i organów. Tkanki i organy są wyspecjalizowane do spełniania ściśle określonych funkcji, zatem ich specjalizacja jest wąska; koordynacja zaś odnosi się do niewielu i co ważne – pokrewnych fizjologicznie procesów. Im niższa forma organizacji układów ożywionych tym mniej skomplikowaną koordynacje przejawia. Mechanizmy koordynacji lokalnej mają wąski zakres działania i są łatwe do ustalenia po wyizolowaniu tkanki lub organu. Przykładami koordynacji lokalnej są: automatyzm serca, wytwarzanie moczu w nerce, rozszerzenie naczyń krwionośnych w mięśniu intensywnie pracującym na skutek wytworzenia kwasu mlekowego, ruchy perystaltyczne jelit. Koordynacja lokalna jest szczególnie ważna dla zwierząt niżej uorganizowanych, bezkręgowych, gdzie system nerwowy i krążenia nie występują lub są słabo rozwinięte. Ogólnoustrojową koordynację zapewnia dobrze rozwinięty układ nerwowy i układ krążenia, które scalają lokalne koordynacje. Układ nerwowy dokonuje także centralizacji koordynacji w wyspecjalizowanych ośrodkach podległych mózgowi oraz rdzeniowi kręgowemu.

Humoralne mechanizmy koordynacji warunkują powiązania różnych narządów i tkanek między sobą za pośrednictwem krwi. Substancje humoralne, metabolity (np. kwas mlekowy, węglowy) poprzez krew docierają do tkanek i organów i wywołują w nich określone reakcje biochemiczne, zapewniające określone rodzaje aktywności, np. wpływ adrenaliny: zwężenie naczyń krwionośnych przewodu pokarmowego
i skóry, rozszerzenie naczyń krwionośnych w mięśniach, sercu, płucach i w mózgu, podwyższenie stężenia glukozy we krwi, zahamowanie skurczów jelit.

Istnieje ścisła zależność funkcjonalna układu humoralnego (w tym hormonalnego) i układu nerwowego. Oba układy na siebie wzajemnie wpływają i wzajemnie się regulują oraz kontrolują. Układ humoralny jest ewolucyjnie starszy od układu nerwowego. Substancje humoralne rozpowszechniane w ustroju przez krew i limfę oddziałują na wszystkie tkanki mające dla nich swoiste receptory. Układ humoralny działa wolniej niż układ nerwowy. Zatem czynności ruchowe są koordynowane głównie (ale nie wyłącznie!) za pomocą układu nerwowego. Mięśnie poprzecznie prążkowane ulegają pobudzeniu przy dopływie impulsów z układu nerwowego.

W koordynacji czynności ruchowych decydującą rolę odgrywają reakcje odruchowo-warunkowe. Reakcje te dają możliwość powstawania nowych form ruchów – nawyków, wg mechanizmu związków czasowych. Natomiast odruchy bezwarunkowe zabezpieczają wrodzony zasób reakcji ruchowych, których wachlarz jest niewielki, w porównaniu
z różnorodnymi ruchami nabytymi (wyuczonymi). Większość codziennych czynności ruchowych (obsługa ruchowa urządzeń domowych, pojazdów, maszyn, ćwiczenia fizyczne) została nabyta w ciągu ontogenezy poprzez wyuczenie.

Wg teorii Pawłowa OUN wywiera na tkanki i organy wpływ czynnościowy, naczyniowy i troficzny.

Wpływ czynnościowy OUN objawia się aktywacją skurczu mięśnia lub aktywacją czynności wydzielniczej gruczołu.

Wpływ troficzny OUN przejawia się zwiększeniem lub zmniejszaniem odżywiania i pobudliwości tkanek oraz organów.

Wpływ naczyniowy OUN realizuje się w zwężaniu lub rozszerzaniu naczyń krwionośnych docierających do tkanek i narządów i przez to regulacji stopnia ich ukrwienia.

Zdaniem Zimkina wpływy troficzne wywierane przez nerwy wegetatywne (współczulne i przywspółczulne) na czynność narządów są przejawem regulujących wpływów wywieranych przez OUN. Nerwy obwodowe są więc jedynie aparatem wykonawczym, za pośrednictwem którego OUN (m.in. kora mózgowa) wywiera regulujący wpływ na obwodowe narządy i tkanki. OUN za pośrednictwem nerwów ruchowych powoduje skurcz mięśni (wpływ czynnościowy), reguluje stopień ukrwienia i odżywienia mięśni (wpływ naczyniowy i troficzny). Poprzez nerwy naczyniowo-ruchowe OUN reguluje rozmieszczenie krwi w poszczególnych częściach ustroju i tym samym stopień ukrwienia mięśni.

Rola hamowania w koordynacji

Budowa układu nerwowego, dzięki istnieniu neuronów przełącznikowych, umożliwia rozprzestrzenianie się pobudzenia na wszystkie odśrodkowe neurony. Gdyby jednak impuls rozproszył się po całym układzie nerwowym i dotarł do wszystkich płytek ruchowych, wówczas nastąpiłby skurcz wszystkich mięśni. Tak jednak nie dzieje się za sprawą ośrodkowego hamowania pobudzenia. W układzie nerwowym obok pobudzenia występuje hamowanie impulsu (punkty hamowania). Dzięki temu pobudzana do skurczu jest właściwa grupa mięśni. Powstanie pobudzenia w jednych ośrodkach nerwowych zawsze związane jest z hamowaniem w innych ośrodkach – indukcja jednoczesna. Ustąpienie procesu pobudzenia lub procesu hamowania w ośrodkach nerwowych zawsze prowadzi do rozwoju procesów przeciwnych, tzn. pobudzenie przemienia się w hamowanie, hamowanie w pobudzenie – indukcja następcza. Między ośrodkami nerwowymi różnych mięśni (antagonistów) występują stosunki wzajemne, czyli stosunki recyprokne. Przy odruchach wywołujących zginanie w stawie, równolegle z pobudzeniem ośrodków rdzeniowych wywołujących skurcz mięśni zginaczy, szybko spada pobudliwość w ośrodkach ich antagonistów, tj. prostowników – ulegają one zahamowaniu. Przy ruchu wywołującym prostowanie pobudzone zostają ośrodki prostowników, a ośrodki zginaczy ulegają zahamowaniu. Przy chodzeniu, w chwili skurczu prostowników podudzia kończyny dolnej prawej, obserwuje się równocześnie z pobudzeniem ośrodków tych mięsni hamowanie ośrodków tych samych prostowników kończyny lewej. Takie stosunki między ośrodkami nerwowymi, przy których pobudzeniu jednych ośrodków towarzyszy indukcyjne hamowanie drugich, noszą nazwę recyproknych (=wzajemnych).

Odmiennym rodzajem współdziałania ośrodków nerwowych jest synergizm – sprzymierzone współdziałanie. Pobudzeniu jednego ośrodka towarzyszy pobudzenie drugiego. Przy staniu ustalenie kończyny uwarunkowane jest jednoczesnym skurczem zginaczy i prostowników podudzia i uda.

Stosunki wzajemne i synergistyczne między ośrodkami są zjawiskiem czasowym (nie są stałe). Pomiędzy ośrodkami nerwowymi różnych mięśni można stworzyć wg mechanizmu związków czasowych różnorodne stosunki czynnościowe.

W utworzeniu tych stosunków bierze udział mózgowie (m.in. kora mózgowa, móżdżek). Liczne rodzaje ruchów przy ćwiczeniach fizycznych charakteryzują się koordynacjami indywidualnie nabytymi przy których stwarza się całkowicie nowe połączenia stosunków wzajemnych i synergistycznych w OUN. Dzięki temu te same mięśnie przy jednym sposobie wykonywania danego ćwiczenia fizycznego znajdują się w stosunkach synergistycznych, przy drugim – w stosunkach wzajemnych, przy trzecim – w stanie częściowej wzajemności i w częściowym synergizmie. Stosunki te zmieniają się więc zależnie od charakteru wykonywanego ruchu i kształtują się w procesie indywidualnego doświadczenia organizmu wg mechanizmu związków czasowych. Nie istnieją stałe stosunki o charakterze wzajemnym!

Organizm w tej samej chwili może wykonywać ograniczoną ilość czynności. Jeżeli w chwili wykonywania ważnej życiowo czynności zadziała się bodźcami wywołującymi reakcje odruchowe o innym charakterze, to nie wywołają one reakcji specyficznej dla tego typu bodźców, ale odwrotnie – nasilą reakcję zasadniczą (ważną życiowo), np. ukłucie powoduje w normalnych warunkach cofnięcie ręki; ukłucie w czasie połykania pokarmu powoduje nasilenie tej czynności (czynności dominującej, ważnej życiowo, nadrzędnej), a nie cofniecie ręki.

Jest to zjawisko dominanty odnoszące się do odruchów bezwarunkowych. Dominujące ośrodki nerwowe warunkują trwałość i powodzenie (sukces) przebiegającej aktualnie czynności, tłumiąc przy tym inne odruchy, które mogły by zakłócić tę reakcję. Jeżeli jednak podrażnienie uboczne jest dostatecznie silne to może ono nie nasilić, lecz odwrotnie – osłabić lub znieść dominującą poprzednio reakcję.

U człowieka kierującą rolę w regulacji ruchów pełni kora mózgowa, połączona odśrodkowymi i dośrodkowymi drogami ze wszystkimi organami.

W kształtowaniu cech ruchu odruchowego istotną rolę odgrywają impulsy afferentne (dośrodkowe) napływające nieustannie z narządów zmysłów. Impulsy dośrodkowe zwiększają pobudliwość OUN. Przerwanie dopływu tych impulsów do OUN sprowadza sen, przerywany na krótko w razie głodu, napełnienia pęcherza moczowego i odruchów defekacji.

Impulsy dośrodkowe sygnalizują zmiany w otoczeniu, stan fizjologiczny narządów i prowadzą w następstwie tego do korekcji charakteru różnych reakcji czynnościowych, w tym ruchowych. Impulsy docierające do OUN z jednej strony wywołują w odpowiedzi reakcje, z drugiej - korygują charakter tych reakcji z trzeciej zaś zwiększają pobudliwość układu nerwowego i tworzą w nim mozaikę z pobudzonych i zahamowanych punktów. Znaczna ilość impulsów ulega w OUN zahamowaniu i nie wywołuje żadnego efektu. Owe wyhamowanie niektórych impulsów jest istotne w koordynacji. Do OUN ciągle, a zarazem w sposób równoczesny docierają impulsy z eksterorceptorów i interoreceptorów. Gdyby wszystkie impulsy wywoływały efekty to w organizmie zachodziłyby chaotycznie niezliczone ilości niepotrzebnych i wyczerpujących procesów, co w krótkim czasie doprowadziłoby do zaniku koordynacji. Zatem układ nerwowy dokonuje selekcję dopływających impulsów i reaguje tylko na niektóre, ważne życiowo impulsy. Na przykład w czasie ćwiczeń lekkoatletycznych powstaje szereg bodźców, padających na analizator wzroku, słuchu, węchu, dotyku. Wszystkie jednak te impulsy nie wyzwalają jednak odpowiedzi organizmu, często nawet nie docierają do świadomości. Znaczna bowiem część tych bodźców zostaje wyhamowana w różnych punktach OUN. Dzięki temu sportowcy przy wykonywaniu ćwiczeń, podczas zawodów – nie spostrzegają i nie reagują na zadarcia skóry czy stłuczenia – silne bodźce wywołujące normalnie typowe odruchy; uświadamiają je sobie dopiero po pewnym czasie.

Znaczenie mechanizmu związków czasowych w kształtowaniu nawyków

Bodźce środowiska zewnętrznego i wewnętrznego oddziałując na analizatory OUN prowadzą do powstania związków czasowych. Pierwotnie obojętne bodźce zintegrowane z impulsami bezwarunkowymi stają się sygnałami warunkowymi. Powstawanie związków czasowych odbywa się w korze mózgowej. Impulsy dośrodkowe, powstające przy korzystnych i prawidłowych czynnościach ruchowych, wzmocnione zostają niektórymi odruchami bezwarunkowymi, przez co powstają pomiędzy nimi związki czasowe (zależności, korelacje). Natomiast czynności ruchowe nie mające wartości użytkowej, niekorzystne (błędne, nieskuteczne, chaotyczne) nie są wzmacniane odruchami bezwarunkowymi i nie tworzą związków czasowych; są eliminowane. Takie zjawisko obserwuje się podczas nauki chodzenia dziecka, podczas skomplikowanych ćwiczeń fizycznych. Zachodzi wtedy selekcja, czyli dobór ruchów dla skoordynowanych aktów ruchowych i utrwalanie ich zgodnie z mechanizmem związków czasowych.

W procesie kształtowania nawyków ruchowych obserwuje się udział metody prób i błędów. W toku tej procedury człowiek uczy się wykonywać te ruchy, które prowadzą do sukcesu, efektywności, korzyści. W naturalnych warunkach, początkowo organizm wykonuje ruchy chaotyczne, behawioralne, te które już ma wyćwiczone (wrodzone i nabyte w okresie dotychczasowej ontogenezy). Ruchy trafione, efektywne , umożliwiające osiągnięcie celu zostają zapamiętane i utrwalone. Im częściej będą wykorzystywane tym bardziej się utrwalą. Przy znalezieniu się w podobnej sytuacji życiowej zastosowane będą właśnie te pożądane, wyuczone ruchy (nawyki) przy równoczesnej eliminacji tych ruchów które okazały się błędne. Nawyki umożliwiają szybkie wykonywanie czynności ruchowych z niewielkim wysiłkiem, bez zbytniego zaangażowania psychiki.

Nawyki powstają również poprzez warunkowanie instrumentalne czyli wzmacnianie reakcji organizmu, a nie samego bodźca warunkowego. W tym procesie następuje uczenie się wykonywanie ruchu dzięki któremu osiągnięta zostanie korzyść lub nastąpi uniknięcie bodźca szkodliwego. Warunkowanie instrumentalne oparte jest na różnych popędach (biologicznych, społecznych). Organizm aktywnie i dowolnie uczestniczy w procesie uczenia. Jeśli dana, przypadkowo wykonywana czynność ma jakieś pożądane następstwa, wówczas organizm odtwarza te następstwa dowolnie powtarzając owa czynność. Jeżeli powtórzenie czynności wiąże się z nagrodą materialną lub psychologiczną wówczas ta metoda uczenia staje się szczególnie efektywna.

Udział I i II układu sygnałów
w kształtowaniu nawyków ruchowych

Impulsy zmysłowe, sygnalizujące przedmioty oraz zdarzenia i wywołujące odruchy warunkowe składają się na I układ sygnalizacyjny.

Mowa i słowo pisane stanowią II układ sygnałów rzeczywistości. Bodźce tworzące II układ są symbolami bodźców konkretnych (rzeczywistych)Oba układy są ze sobą ściśle powiązane. Czynniki oddziałujące na narządy zmysłów i ich analizatory indukują pobudzenie w ośrodkach kory mózgowej odpowiedzialnych za słowną determinację tych czynników. Pobudzenie analizatora wzrokowego przy obserwowaniu demonstrowanych sposobów wykonania ćwiczenia zawsze prowadzi do wytworzenia związków odruchowo-warunkowych również i w stosunku do sygnałów II układu sygnalizacyjnego (odpowiednie słowne oznaczenia różnego rodzaju działań). Przy posługiwaniu się słownymi, mówionymi i napisanymi wskazówkami, wyjaśniającymi istotę i sposoby opanowania różnego rodzaju nawyków ruchowych i przy pokazie ćwiczeń powstają związki odruchowo-warunkowe w I i w II układzie sygnalizacyjnym.

Prawo wybiórczej generalizacji w układzie sygnalizacyjnym

Dotyczy tak zwanego zjawiska wybiórczej generalizacji opartego na wzajemnym oddziaływaniu (promieniowaniu) procesów nerwowych w obu układach sygnalizacyjnych. Podczas kształtowania odruchów warunkowych proces indukcji wybiórczo promieniuje (oddziałuje) z ośrodka korowego, pobudzonego przy bezpośrednim podrażnieniu (np. poprzez zmysł słuchu, wzroku, węchu), do korowego ośrodka odpowiadającego mówionemu lub pisanemu oznaczeniu słownemu (korowego ośrodka determinacji słownej danego bodźca). Wybiórcza generalizacja istnieje między I i II układem sygnalizacyjnym przy wytwarzaniu odruchów warunkowych na bezpośrednie bodźce i słowne ich określenia.

Funkcje analizatorów w tworzeniu nawyków ruchowych

Każdy analizator zbudowany jest z receptora, neuronów przewodzących impulsy i z ośrodka korowego w którym następuje analiza odebranych bodźców. Do OUN nieustannie dopływają impulsy z receptorów zewnętrznych i wewnętrznych (np. czuciowych, węchowych, wzrokowych, słuchowych). Są one analizowane w odpowiednich (właściwych) ośrodkach korowych. Każdy zespół bodźców docierający do OUN regularnie i w powtarzający się sposób wytwarza między sobą związki czasowe, pewne zależności, dzięki czemu kształtuje się między nimi synchronizacja i integracja oraz koordynacja na różnych piętrach organizacyjnych. W ten sposób kształtują się odruchy. Badania dowiodły, że wywołanie efektywnego odruchu nie nastąpi pod wpływem wyizolowanego, jednego bodźca, jeżeli był on ukształtowany zespołem bodźców. Każdy z analizatorów ma swój określony udział w wytworzeniu danego odruchu i brak któregoś powoduje zaburzenia koordynacji tego odruchu. Idealnym przykładem jest nauka używania klawiatury komputera, kalkulatora czy maszyny. W trakcie kształtowania nawyku pisania na klawiaturze uczestniczą analizatory wzrokowy, czuciowy, słuchowy, dotykowy i ruchowy. Wyłączenie któregoś (np. wzrokowego, a nawet słuchowego) powoduje zaburzenie odruchu pisania na klawiaturze. Oczywiście w drodze treningu i ćwiczeń można osłabić lub wzmocnić znaczenie (udział) wybranego analizatora. Nadal pozostaje jednak zależność między nimi (bezwzrokowe pisanie wymaga i tak wzrokowej kontroli efektu czynności; ponadto wzrok jest używany w trakcie pisania, jednakże w ułamkach sekundy, co usprawnia cały proces). U osób oślepionych w odruchu pisania dominuje doskonała koordynacja bodźców czuciowych (dotyk), słuchowych i ruchowych.

Nawyk ruchowy a stereotyp dynamiczny

Przy realizacji nawyku ruchowego zachodzi szereg odruchów warunkowych tworzących skoordynowany złożony układ czynnościowy. Funkcjonalne usystematyzowanie powtarzających się i wzajemnie powiązanych czynności nerwowo-ruchowych wytwarza stereotyp dynamiczny. Stereotyp dynamiczny zmienia się w czasie ontogenezy. Innymi słowy stereotyp dynamiczny to złożony, zrównoważony układ czynności nerwowo-ruchowych, kształtujący się zgodnie z mechanizmem odruchów warunkowych i związków czasowych.

Stereotyp czynnościowy zmienia się pod wpływem ćwiczeń fizycznych, treningu, zmęczenia, choroby, przetrenowania. Zatem czynności i stany fizjologiczne bezpośrednio na niego oddziałują. Stres może zaburzyć pożądany i korzystny stereotyp dynamiczny. Odpowiedni trening może natomiast udoskonalić dotychczasowy stereotyp dynamiczny.

Jednakże należy pamiętać, że tworzenie nowych nawyków związane jest z wykorzystywaniem i modelowaniem istniejących koordynacji, czyli dotychczasowego stereotypu dynamicznego. Nabyte nawyki częściowo nakładają się na dotychczasowe. Zatem nie jest możliwe gruntowne przemodelowanie stereotypu dynamicznego organizmy poddanego treningowi, lecz jego doskonalenie, usprawnienie. Predyspozycje do wykonywania ćwiczenia są więc nadane przez stereotyp[ dotychczas rozwinięty. Wynika z tego więc znana prawidłowość: im młodszy organizm tym większe są możliwości kształtowania stereotypu dynamicznego (bo w organizmie młodym mniejsza jest ilość nawyków niekorzystnych do uprawy danej dyscypliny sportowej).

Trening zmierza między innymi do wyhamowania, przeróbki starych nawyków lub powiązań koordynacyjnych przy równoczesnym wyeksponowaniu i wyuczeniu nawyków pożądanych. Trening czynności ruchowych wykorzystuje tak zwaną plastyczność układu nerwowego: zdolność do hamowania, uefektywniania i przekształcania starych koordynacji.

Automatyzacja ruchów

Jest to zdolność wykonywania czynności ruchowych przy równoczesnym obniżeniu aktywności ośrodków korowych. Dzięki temu odruchy warunkowe mogą być realizowane podświadomie. Automatyzacji ulegają ruchy o charakterze nawykowym.

Za proces automatyzacji ruchów i powstawania nawyków ruchowych odpowiada układ pozapiramidowy. Układ piramidowy kieruje wykonywaniem ruchów świadomych.

Układ pozapiramidowy utworzony jest przez: jądro ogoniaste, gałkę bladą, wzgórze, jądro czerwienne i istotę czarną. Pomiędzy korą mózgowa i ośrodkami podkorowymi istnieje sprzężenie zwrotne przejawiające się w przewodzeniu impulsów

Wędrówka impulsów:

1. Kora mózgu→ jądro ogoniaste→ gałka blada→ wzgórze; następnie powrót impulsu ze wzgórza do kory mózgu→ zmiana pobudliwości neuronów korowych (w polach ruchowych).

2. Kora mózgu→ jądro ogoniaste→ istota czarna; powrót, ale tylko do jądra ogoniastego.

3. Kora mózgu→ most→ móżdżek→ wzgórze→ powrót → kora mózgu.

Podczas przesyłania impulsu z jądra ogoniastego do istoty czarnej mediatorem jest substancja P (o działaniu pobudzającym) lub kwas gamma-aminomasłowy (o działaniu hamującym). Zwrotne impulsy o charakterze hamującym, z istoty czarnej do jąder ogoniastych przekazywane są przy udziale neurotransmitera dopaminy.

Wkrótce dalszy ciąg tekstu

Henryk St. Różański

Dokument chroniony prawami autorskimi

Krosno 2002-2003